Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi
Biên kịch sân khấu:
Những khó khăn cần tháo gỡ
Tác giả: Trương Thị Huyền
“Có tích mới dịch nên trò” là câu cửa miệng mà những người làm sân khấu thường nói. Điều đó có nghĩa, một trò diễn hay bắt nguồn từ một tích hay. Một vở diễn hay chắc chắn phải bắt nguồn từ một kịch bản tốt, vì thế vai trò của người biên kịch sân khấu là vô cùng quan trọng. Thực ra, ai cũng biết điều này. Và họ thường than thở, chẳng có kịch bản tốt bởi chẳng có một biên kịch sân khấu ra hồn. Thế nên tình hình sân khấu mới đi đát như bây giờ. Nhưng ít ai biết rằng, lâu nay đối tượng biên kịch sân khấu bị bỏ quên. Vì sao có chuyện như vậy?
Biên kịch sân khấu bị thả nổi
Nếu đứng ở góc độ một vở diễn, thì kịch bản là khâu quan trọng nhất. Nhưng đối với một nhà hát, hay một đơn vị nghệ thuật, diễn viên và đạo diễn lại quan trọng hơn. Kịch bản rất quan trọng để làm nên một vở diễn hay, nhưng suy cho cùng, nó vẫn chỉ là “cái xác” còn đạo diễn với diễn viên mới là người tặng hồn cho cái xác đó, khiến nó có sức sống trên sàn diễn. Do vậy, những đơn vị nghệ thuật bắt buộc phải coi trọng diễn viên, đạo diễn hơn là biên kịch. Nếu ngày trước, chúng ta vẫn thường thấy, các biên kịch sân khấu được nằm trong biên chế của một đơn vị nào đó và viết kịch bản đơn vị đó, hoặc thậm chí viết kịch bản cho nhiều đơn vị khác.
Thế nhưng, bây giờ do điều kiện khó khăn về tài chính, các nhà hát không còn muốn nuôi biên kịch nữa. Hầu hết các biên kịch bây giờ đều sống và làm việc tự do. Điều này có nghĩa, họ không có một cơ quan đoàn thể, không có một khoản thu nhập ổn định hàng tháng, hàng năm, không chế độ bảo hiểm. Họ hoàn toàn sống bằng việc bán chữ.
Chính vì thế, ở miền Bắc gần như không có biên kịch sân khấu trẻ chuyên nghiệp. Biên kịch, nếu có thể sống được bằng nghề thì hiện tại ở miền Bắc chỉ có biên kịch phim truyền hình do cầu nhiều, lượng phát sóng lớn. Biên kịch sân khấu, nếu muốn gắn bó với nghề bền bỉ cần phải có một nguồn thu nhập ổn định để sống qua ngày. Điều đó có nghĩa, họ phải đi làm một công việc ổn khác, rồi dành chút thời gian rảnh rỗi cho niềm đam mê viết kịch bản sân khấu. Có một công việc nào mang lại thu nhập ổn định mà vẫn có nhiều thời gian để ai đó ngồi viết kịch bản sân khấu hay không? Cây trả lời là, các tác giả tốt nghiệp khoa Biên kịch sân khấu trường Đại học Sân khấu Điện ảnh hiện nay đang làm những công việc liên quan đến văn hóa, sân khấu nhưng lại rất ít có thời gian để ngồi viết kịch bản sân khấu.
Đấy là chưa kể, nếu có thời gian thì một người làm việc tự do, lấy tư cách gì để đi thực tế sáng tác? Ví dụ, một nhà báo sẽ có thẻ nhà báo. Khi cần thông tin để viết về một vấn đề nào đó, họ chỉ cần trình thẻ nhà báo thì những người có trách nhiệm phải cung cấp thông tin, tạo điều kiện để họ tìm hiểu về vấn đề mà họ đang muốn viết.
Nhưng, một biên kịch có thể đến một bệnh viện nào đó và giới thiệu: “Tôi là biên kịch tự do, tôi muốn đi thực tế sáng tác để viết kịch bản sân khấu về lĩnh vực y tế? Họ có thể đến một trường học nào đó để giới thiệu: “Tôi là biên kịch tự do, tôi muốn đi thực tế sáng tác để viết kịch bản sân khấu về lĩnh vực giáo dục?...Và rồi sẽ nhận được những lời đón tiếp chân thành: “Ok, các anh, chị biên kịch cứ thoải mái, ra vào, tìm hiểu các vấn đề ở đơn vị chúng tôi”? Xin thưa, điều này là không thể. Vì thế, những tác giả chỉ có thể đọc qua sách báo, các phương tiện truyền thông, và rồi đưa ra những kịch bản mà người trong nghề nhận xét: “Thiếu thực tế cuộc sống”. Nhưng, nếu muốn, các biên kịch tự do làm cách nào để có thể thâm nhập vào thực tế cuộc sống? Bản thân họ rất muốn, nhưng họ lại không thể làm được việc này.
“Lĩnh vực kịch bản sân khấu thì không có thần đồng. Bạn phải học và biết rất nhiều kỹ thuật. Và bạn cũng phải rèn luyện bản lĩnh vững vàng trước những lời phê phán. Kịch bản tôi viết ra cũng bị chê tơi bời, tôi nghe nhiều thành quen, giờ thấy điều này là đương nhiên” - tác giả Trần Kim Khôi thổ lộ. Anh cho biết, khi gửi kịch bản đến các nhà hát, câu trả lời cho sự chờ đợi của tác giả nhiều khi chỉ là những cái im lặng. Tác giả Trần Kim Khôi mong muốn các Nhà hát công lập hãy đọc và dành thời gian, sự quan tâm nhiều hơn nữa cho những tác phẩm của các tác giả trẻ. Đôi khi, một lời nhận xét, động viên của những người làm trong Hội đồng nghệ thuật (dù tác phẩm không được dàn dựng) cũng là động lực để tác giả trẻ tiếp tục chỉnh sửa và nâng cao đứa con tinh thần của mình.
Mơ ước là vậy, song thực tế, hiếm có nhà hát nào nhận xét cụ thể cho những kịch bản sân khấu được gửi tới. Đơn giản vì họ không có thời gian làm việc đó. Khó nhọc lắm mới viết được một kịch bản, song khi gửi đi rồi, nhiều khi biên kịch cũng chỉ biết tự an ủi mình, rằng có thể tác phẩm của mình chưa hay, và điều mình cần phải làm là cố gắng, cố gắng không ngừng, và “ngày mai trời sẽ sáng”.
Không được đào tạo như mong ước
Một trong những điều quan trọng nhất của một người biên kịch, đó là họ phải được đào tạo một cách bài bản với những giáo trình tiên tiến nhất. Nhưng bây giờ, lấy ví dụ, ở miền Bắc ai đó muốn đi học một lớp Biên kịch sân khấu ở trong trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội thì có khả năng phải đợi 5 năm, thậm chí là 10 năm. Không phải năm nào, ngôi trường này cũng có thể tuyển sinh được một lớp biên kịch sân khấu. 5 năm, 10 năm là khoảng thời gian trung bình mà trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội có thể mở được một lớp biên kịch sân khấu với đầu vào khoảng 20 sinh viên và khi tốt nghiệp còn khoảng ½ số đó. Số làm được nghề, sống được với nghề còn ít hơn, với những nguyên nhân đã nói ở trên.
Tác giả Lê Công Phượng là một trong những người trẻ hiếm hoi viết kịch bản tuồng hiện nay. Anh tốt nghiệp khoa Ngữ Văn, nhờ bén duyên với sân khấu nên cũng cầm bút tự học viết kịch bản tuồng. Anh quan niệm: “Theo tôi, biên kịch sân khấu là nghề tự học. Nếu có đi học ở trường lớp thì cũng chỉ được đào tạo chung về phương pháp biên kịch, còn khi đi vào cụ thể thì điều kiện chính là niềm đam mê và sự tự học. Người viết kịch bản cần phải có vốn văn học, văn hóa cùng những hiểu biết về triết học, bên cạnh đó là sự trải nghiệm cuộc sống”. Bằng cách đi xem biểu diễn, cái gì không biết thì hỏi, rồi về tự đọc giáo trình, tự học viết kịch bản, đến nay Lê Công Phượng đã viết được khá nhiều kịch bản Tuồng, trong đó một vài kịch bản được giải thưởng của Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam và đã được các đơn vị dàn dựng, công diễn.
Nếu để chờ đợi khoảng 5 năm, hay 10 năm để được nuôi dưỡng ước mở trở thành biên kịch sân khấu, với một số người có thể nói: “Còn là may”. Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh thành phố Hồ Chí Minh thậm chí còn không có khoa biên kịch sân khấu. Tất cả những người đang sống bằng nghề biên kịch sân khấu tại phương Nam hầu hết trưởng thành bằng cách tự học, tự nghiên cứu. Đạo diễn, NSƯT Lê Nguyên Đạt cho biết: “Thiếu sót của đào tạo sân khấu miền Nam hiện nay là không có khoa biên kịch, dù nhu cầu của các bạn trẻ khá nhiều. Năm nào cũng có bạn đến hỏi về học biên kịch”. Nhiều người, để thực hiện ước mơ trở thành biên kịch sân khấu phải bằng lòng đi học lớp diễn viên, đạo diễn, hoặc trở thành sinh viên khoa văn học hay khoa biên kịch điện ảnh để lấy kiến thức viết kịch bản sân khấu. Điều này thực sự là một thiệt thòi vô cùng to lớn cho những ai theo đuổi ước mơ trở thành nhà viết kịch.
Tuy nhiên, Thành phố Hồ Chí Minh có một môi trường sân khấu khá năng động và hoạt bát. Dù khó khăn rất nhiều nhưng các sân khấu ở đây luôn tìm mọi cách để sáng đèn. Các biên kịch sân khấu cũng thế, họ sống được bằng nghề do viết đủ các thể loại kịch bản, như kịch ngắn dành cho các hoạt động mang tính phong trào như xây dựng nông thôn mới, bảo vệ môi trường, dân số kế hoạch hóa gia đình, viết sitcom viết kịch bản phim truyền hình, viết kịch bản cho các MV ca nhạc…. Vì thế tuy không có bằng cấp chính quy, nhưng một số tác giả tại Thành phố Hồ Chí Minh lại sống ổn với việc “chỉ toàn viết các loại kịch bản”. Phạm Tân là một trong những tác giả như thế. Anh vốn học khoa diễn viên cải lương, rồi sau học thêm khoa đạo diễn tại trường Đại học sân khấu điện ảnh TPHCM và hiện đang sống bằng nghề biên kịch tự do. Anh từng nói vui, vì áp lực thu nhập, nên “chấp tất cả các loại kịch bản” từ MV ca nhạc, hài, sitcom, phim truyền hình đến sân khấu. Ở lĩnh vực sân khấu, anh viết đa dạng từ đề tài lịch sử, đến cận, hiện đại và tâm lý xã hội. “Hiện ở TPHCM chưa có chương trình đào tạo đại học chính quy về biên kịch sân khấu. Nếu có thì chỉ ở các trung tâm với chương trình đào tạo ngắn hạn. Song với tôi, những kiến thức đã học 7 năm tại Đại học sân khấu điện ảnh là vô cùng quan trọng với việc sáng tác. Khi cần diễn tả tâm lý nhân vật, tôi tận dụng những lợi thế về diễn xuất đã học tại khoa diễn viên. Khi cần những thủ pháp về dàn cảnh, tôi sử dụng kiến thức được học tại khoa đạo diễn để kịch bản của mình tốt hơn” – tác giả Phạm Tân chia sẻ.
Việc học tập và trao đổi nghề nghiệp hiện nay chủ yếu trông chờ vào các trại sáng tác kịch bản sân khấu do Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam và Hội sân khấu TPHCM tổ chức. Hiệu quả của những trại sáng tác có thể không được như mong ước của nhiều người, nhưng hiện nay nó là cứu cánh, là niềm an ủi duy nhất cho những người cầm bút viết kịch bản sân khấu.
Trước tình hình sân khấu khó khăn, nhu cầu dàn dựng mới của các nhà hát là không nhiều. Đấy là chưa kể sức sống của một kịch bản sân khấu tốt là rất lâu dài. Nhiều nhà hát trên thế giới hiện nay vẫn diễn các vở của nhà viết kịch William Shakespeare, Molie, Anton Sekhop…. Có những sân khấu chỉ cần một vở diễn tốt, họ có thể sáng đèn suốt cả mấy chục năm. Ngay cả sân khấu của Việt Nam cũng vẫn diễn những vở đã có tuổi đời cả nửa thế kỷ như của tác giả Xuân Trình, Lưu Quang Vũ…..
Như vậy có thể thấy, làm nghề biên kịch sân khấu và nhất là có thể sống được với công việc viết bản sân khấu trong thời buổi cạnh tranh khốc liệt cơm áo gạo tiền như hiện nay là không hề đơn giản. Chừng nào, những biên kịch sân khấu ở ta có thể vượt ra được những thách thức này thì chúng sẽ có những tác phẩm sân khấu lôi cuốn đông đảo khán giả.