Sưu tầm: Nguyễn Minh Hương
Cách mạng công nghiệp 4.0: những thách thức
đối với sân khấu Hà Nội
TS. Trần Thị Minh Thu
Theo các chuyên gia và các nhà khoa học, cách mạng công nghiệp là cuộc cách mạng trong lĩnh vực sản xuất, dẫn đến sự thay đổi cơ bản các điều kiện kinh tế, xã hội và cả văn hóa. Nếu như cách mạng công nghiệp lần thứ nhất (cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX) gắn liền với sự ra đời của động cơ hơi nước sử dụng nhiên liệu than và máy móc dẫn động cơ bằng cơ khí; cách mạng công nghiệp lần thứ hai (bắt đầu vào khoảng thập kỉ 1850) gắn liền với sự ra đời của động cơ đốt trong và máy móc sử dụng điện; cách mạng công nghiệp lần thứ ba (bắt đầu khoảng từ năm 1969) gắn liền với sự phát triển của chất bán dẫn, máy tính và internet…, thì cách mạng công nghiệp lần thứ tư (bắt đầu vào đầu thế kỉ XXI) được ra đời trên nền tảng cải tiến của cuộc cách mạng số với những công nghệ mới như in 3D, robot, trí tuệ nhân tạo, công nghệ nano, sinh học, vật liệu mới… Những thành tựu của các cuộc cách mạng công nghiệp đều đã, đang và sẽ tác động đến Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng trên nhiều lĩnh vực, trong đó có nghệ thuật sân khấu.
Có thể thấy rõ những thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất và lần thứ hai được du nhập và tiếp nhận ở Việt Nam từ thời kỳ Pháp thuộc cho đến những năm tháng chiến tranh cách mạng, tạo cho xã hội Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại hóa khi từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp, từ lao động chân tay sang lao động bằng máy. Chính những tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất và thứ hai đã khiến nghệ thuật sân khấu Việt Nam nói chung và nghệ thuật sân khấu Hà Nội cũng phát triển theo hướng hiện đại hóa: từ nghiệp dư thành chuyên nghiệp, từ chỗ chỉ biểu diễn phục vụ và phản ánh nội dung gắn liền với đời sống xã hội phong kiến sang phục vụ và phản ánh nội dung gắn liền với khán giả thuộc những giai cấp, tầng lớp mới với những vấn đề mới; từ chỗ sân khấu chỉ có ánh đèn dầu, đuốc sang ánh điện; từ chỗ chỉ có âm thanh thực từ dàn nhạc và đài từ của diễn viên đến chỗ có micro hỗ trợ; từ chỗ đi biểu diễn từ làng này sang làng khác bằng xe ngựa, xe bò, đi bộ sang đi biểu diễn từ tỉnh thành này đến tỉnh thành khác, nước này sang nước khác bằng các phương tiện tàu thủy, tàu điện, ô tô, máy bay; từ chỗ chỉ lưu giữ, phổ biến kịch bản bằng truyền miệng, viết tay sang in ấn phát hành thành sách, báo và đĩa hát…
Trong cuộc cách mạng công nghệ lần thứ ba, gắn liền với sự ra đời và phát triển nhanh chóng của công nghệ video analog trên băng cassette; công nghệ ghi quang học để thu phát âm thanh, hình ảnh thông qua đĩa CD, VCD, DVD; công nghệ phát anolog của phát thanh, truyền hình… và đặc biệt của internet đã tác động mạnh đến nghệ thuật sân khấu Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng. Nhiều tác phẩm sân khấu được truyền đến đông đảo khán giả từ nông thôn đến thành thị, từ trong nước đến nước ngoài… thông qua các băng đĩa, internet một cách tinh gọn, nhanh chóng với chi phí thấp, tiện lợi khi chỉ cần ngồi nhà là có thể xem được nhiều vở diễn, chương trình khác nhau. Tuy nhiên, cũng chính sự phát triển của công nghệ thu phát âm thanh, hình ảnh, cùng với sự phát triển như vũ bão của internet đã khiến nghệ thuật sân khấu ngoài rạp ở Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng không đủ sức cạnh tranh, bị lâm vào tình trạng khủng hoảng thiếu khán giả.
Đến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, theo các chuyên gia, là kiểu cách mạng chưa có tiền lệ và hiện tại, cả thế giới đang ở giai đoạn đầu của cuộc cách mạng này. Cách mạng công nghiệp 4.0 đưa xã hội phát triển ở một tầm cao mới và đặt ra cho nghệ thuật sân khấu Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng nhiều thách thức gay gắt hơn nếu bản thân những người làm sân khấu không tự đổi mới mình cho phù hợp.
Trước hết, về cơ sở vật chất, hệ thống các rạp hát, nhà hát ở Hà Nội hiện nay hầu hết đều không đáp ứng được yêu cầu phát triển của nhân loại tiến bộ. Trong khi đó, cách mạng công nghiệp 4.0 là cách mạng khoa học và công nghệ mới, hội tụ ở đỉnh cao của các lĩnh vực công nghệ in 3D, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hóa, người máy, tích hợp con người – máy móc… đòi hỏi các rạp hát, nhà hát sân khấu phải được thiết kế, xây dựng, nâng cấp sao cho phù hợp, nhằm vừa đáp ứng yêu cầu của công việc sáng tạo nghệ thuật, vừa thỏa mãn nhu cầu, thị hiếu thẩm mĩ mới của khán giả. Do đó, để tồn tại, phát triển, sân khấu Hà Nội phải được hiện đại hóa, nếu không không thể thu hút được khán giả với hệ thống cơ sở vật chất các rạp hát, nhà hát cũ kĩ, lạc hậu.
Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ làm thay đổi mỗi con người (sự riêng tư, phương thức tiêu dùng, cách thức làm việc, thời gian cho công việc, giải trí, quan hệ xã hội…); sẽ tạo ra nhiều sản phẩm giải trí và dịch vụ mới được thực hiện từ xa với chi phí không đáng kể phục vụ người tiêu dùng; internet, điện thoại thông minh, công nghệ kĩ thuật số digital và hàng ngàn ứng dụng giúp cuộc sống của con người trở nên dễ dàng hơn, năng suất hơn… làm sân khấu chịu nhiều áp lực cạnh tranh khốc liệt hơn. Do đó, để hòa nhập với kỷ nguyên cách mạng công nghiệp 4.0, sân khấu Hà Nội phải thay đổi về bộ máy tổ chức nhân sự, về phương thức hoạt động để tiếp cận khán giả, nếu không sẽ bị đào thải theo quy luật cạnh tranh trên thị trường.
Cách mạng công nghiệp 4.0 với sự phát triển ứng dụng người máy kết nối, hội tụ của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và internet…sẽ thay thế những nhân viên hậu đài làm các công việc nặng nhọc như vận chuyển, lắp ráp sân khấu ngoài trời, trang trí bối cảnh, thực hiện các kĩ xảo, thủ pháp nghệ thuật… đòi hỏi kĩ thuật phức tạp… Tuy nhiên, mọi máy móc không thể thay thế được người nghệ sĩ. Vì nghệ thuật sân khấu thuộc lĩnh vực sáng tạo, gắn liền với mọi cung bậc cảm xúc hỉ nộ ái ố của con người – điều mà máy móc không thể làm được. Nói như vậy không có nghĩa là các nghệ sĩ – nguồn nhân lực của sân khấu Hà Nội tách mình khỏi cuộc cách mạng công nghệ mới. Trên thực tế, các nghệ sĩ Hà Nội có tài năng nghệ thuật, nhưng phần lớn còn hạn chế về khoa học và công nghệ. Trong khi đó, cách mạng công nghiệp 4.0 dẫn đến sự bùng nổ hàng loạt công nghệ mới (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, internet kết nối vạn vật, công nghệ điện toán đám mây, thực tế ảo…) với tốc độ thay đổi công nghệ chóng mặt. Để sân khấu có sức cạnh tranh, các nghệ sĩ Hà Nội, trong quá trình sáng tạo, phải biết tiếp nhận, ứng dụng những thành tựu của cách mạng công nghiệp 4.0 để tạo nên sự đổi mới, đột phá về mặt hình thức nghệ thuật.
Bên cạnh đó, cách mạng công nghiệp 4.0 bùng nổ tất yếu sẽ làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội mới với sự gia tăng những mâu thuẫn, xung đột mới như: sự phát triển của công nghệ làm gia tăng vai trò cá nhân, cô lập cá nhân với các mối quan hệ xã hội, làm suy giảm một số giá trị đạo đức của con người; sự phân hóa giàu nghèo giữa những người lao động có tay nghề cao với những người lao động có tay nghề thấp; tình trạng thất nghiệp gia tăng đối với lao động trình độ thấp khi bị robot, máy móc tự động thay thế; nguy cơ xâm phạm đời tư, an ninh mạng.... Trong khi đó, nghệ thuật sân khấu là hình thái ý thức xã hội, phản ánh chân thực cuộc sống và tâm hồn con người nên nó mang trong mình bản chất người, bản chất xã hội. Để bắt kịp với sự phát triển của thời đại cách mạng công nghệ 4.0, các nghệ sĩ phải nắm bắt, phản ánh nhanh nhạy những vấn đề xã hội mới, mang tư tưởng của thời đại, sao cho phù hợp với nhu cầu, thị hiếu thẩm mĩ của khán giả mới.
Cách mạng công nghệ 4.0 với sự phát triển của công nghệ kĩ thuật số, internet kết nối vạn vật…còn thúc đẩy sự liên kết liên văn hóa giữa các quốc gia, giúp các nghệ sĩ gia tăng hiểu biết, tương tác với các nền nghệ thuật sân khấu khác trên thế giới. Tuy nhiên, chúng lại làm gia tăng mạnh hơn nữa nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc, đặt các nghệ sĩ đứng trước thách thức bảo tồn di sản nghệ thuật sân khấu truyền thống. Làm thế nào giải quyết được hài hòa mối quan hệ giữa cái nội sinh với cái ngoại sinh là điều không đơn giản đối với các nghệ sĩ sân khấu truyền thống. Bởi lẽ, nếu tiếp nhận cái ngoại sinh không cẩn trọng, sẽ làm di sản sân khấu truyền thống của dân tộc bị mai một, biến tướng; ngươc lại, nếu chỉ lo bảo tồn di sản, không phát huy giá trị của di sản cho phù hợp với xã hội đương đại, thì di sản khó tồn tại bền vững.
Hiện tại, sân khấu Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng còn chậm đổi mới, chưa chuyển đổi, thích ứng kịp với những tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ ba thì sẽ còn loay hoay, lúng túng nhiều hơn nữa trước những cơ hội và thách thức mới của cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Tương lai sân khấu Hà Nội như thế nào trước kỷ nguyên mới của cách mạng công nghiệp 4.0 phụ thuộc vào sự năng động, đổi mới tư duy của các nghệ sĩ và các nhà quản lý sân khấu./.