Sưu tầm: Trần Thị Mai Hương
CHÈO VỚI ĐỀ TÀI HIỆN ĐẠI
Tác giả Phạm Ngọc Dương
Tôi thật sự hứng thú với chủ đề này, có thế nói rằng, “chèo với đề tài hiện đại” là một vấn đề không mới, đã được các nhà nghiên cứu chèo nói riêng và các nhà nghiên cứu sân khấu nói chung luận bàn khá nhiều. Chủ đề không mới nhưng rất cấp thiết và luôn và vấn đề sôi nổi trong những công cuộc làm mới hay cải tiến chèo truyền thống để bắt kịp hơi thở hiện đại, nhắm đáp ứng nhu cầu thị hiếu của khán giả hôm nay. Xã hội hiện đại có quá nhiều lựa chọn để giải trí, với chèo, tồn tại và phát triển là một thách thức lớn. chúng ta không thể diễn mãi mấy vở chèo cổ được, chèo cần phải tiếp cận nhiều đề tài khác nhau và đề tài hiện đại là một trong những mục tiêu mà Chèo hướng tới.
Một câu hỏi khá thú vị luôn được những khán giả ruột của Chèo hay các bạn đồng nghiệp thuộc thể loại sân khấu khác đặt ra (mặc dù chèo đã tiếp cận với đề tài này trong nhiều năm qua) đó là: chèo có hợp với đề tài hiện đại không? Người ta quen rồi nhưng í a, í ới, rồi thì này a …rồi thì áo nâu sòng với quần thâm đất, nói năng thì quê mùa … tất cả nhưng thứ đó đã ăn sâu vào tiềm thức của chúng ta hay nói cách khác thì mặc định chèo là như vậy. Với nhịp sống hiện đại của ngày nay, thời đại 4.0, mạng thì 5G … vậy mà chèo vẫn í a í ới, đi một bước lại hát vài câu thì bao giờ mới đến, làm sao mà bắt kịp được thời thế, một câu luôn được người ta khẳng định chắc nịch là, chèo với đề tại hiện đại là …khó đấy.
Thật lạ, sao các bạn không hiểu rằng nghệ thuật chèo hay bất cứ nghệ nào khác được sinh ra bởi nhu cầu thiết yếu của cuộc sống hiện tại,( tất nhiên nằm trong cuộc sống hiện tại, có cả hơi thở của cuộc sống hiện đại) và trước hết là để phản con người, chế độ, giai cấp, thế lực .. của đời sống đời sống hiện tại rồi sau đó mới phản ánh hoặc ca ngợi những hiện tượng của quá khứ. Còn thế nào là hiện tại và thế nào quá khứ thì chúng cũng cần phải làm rõ bởi ngày hôm nay đã là quá khứ của ngày mai. Nghệ thuật chèo cũng không nằm ngoài quy luật đó.
Những người nông dân chân lấm, tay bùn, trên đồng cạn dưới đồng sâu, chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa, hôm nay, trên cánh đồng, bỗng từ xa nghe tiếng cụ lý gọi nhà mõ đi giao việc làng rằng, con Mầu chửa hoang thế là buổi tối lại có một đêm diễn nhại lại việc lý trưởng gọi mẹ mõ và từ đó trích đoạn Lý trưởng mẹ mõ” ra đời. nghệ thuật chèo sinh ra vào lúc xã hội như thế và có những con người thế và chèo đã hoàn thành nhiệm vụ của mình khi phản ánh đúng những gì đang diễn ra ở xã hội hiện tại, như vậy đồng nghĩa với việc là cheo đang bắt kịp hơi thở của xã hội hiện đại. ở đây chúng ta có thể bàn thêm đến vấn đề thế nào là hiện đại và thế nào đương đại, hai khái niệm khác nhau nhưng thường được người ta nhầm là một, hay hiện đại và hiện tại khác, giống nhau ở chỗ nào? Định nghĩa có thể nhiều nhưng ở đây tôi xin phép chỉ bàn Nghệ thuật chèo với đề tài hiện đại, còn thế nào là đề tài hiện đại thì chúng ta sẽ bàn ở một cuộc hội thảo khác một cách đúng nghĩa.
Ai cũng biết nghệ thuật chèo, theo một số tài liệu ghi chép, nghệ thuật Chèo hình thành từ thế kỷ thứ X và đến thế kỷ thứ XIV thì nghệ thuật chèo hoàn thiện mình. Nhìn lại bảy vở chèo cổ chung ta có thể thấy nghệ thuật chèo phản ánh thời cuộc một cách sâu sắc và đầy tính triết lý. Khi bạn xem một vở chèo cổ bạn sẽ thấy tất cả hơi thở của đời sống, phong tục tập quán, nết ăn, nết ở của người nông dân xưa ở vùng đồng bằng bắc bộ. Nghệ thuật chèo không bàn chuyện của triều đình chỉ nói chuyện làng quê, vì sao vây? Đơn giản thôi, vì nghệ thuật Chèo tiếng nói của những người nông dân.
Như vậy chèo sinh ra ở cái thời mà người nông dân chỉ có áo nâu sồng và quần thâm đất nên chèo đã phản ánh đúng thời cuộc là như thế. Vậy thì không có lý do gì để nói rằng nghệ thuật chèo với đề tại hiện đại là khó cả. nếu chúng tôi sinh ra vào thế kỷ 21 này thì nghệ thuật chèo cũng có thể làm tất cả, như những gì mà các bộ môn nghệ thuật khác đang làm. Yếu tố Thiên – Địa – Nhân – Ngoại sinh là vô cùng quan trọng bởi nó tác động trực tiếp đến sự hình thành và phát triển các loại hình nghệ thuật.
Người ta quen rồi, những cái gì hiện đại phải dành cho những loại hình như kịch nói, phim hay một số lọai hình khác miễn không phải là chèo, thật kỳ lạ. Với quan điểm cá nhân tôi xin khẳng định nghề thuật chèo với đề tài hiện đại là không khó, cái khó ở đây là do các bạn nhìn nhận thế nào khi nghệ thuật chèo phản ánh đề tài hiện đại còn năng lực thì chúng tôi có thừa để phản ánh bất cứ vấn đề nóng bỏng nào của xã hội hiện đại
Tuy nhiên cũng ta cũng phải nhìn vào thực tế để thấy được cái thuận lợi và khó khăn khi thực hiện những vở chèo hiện đại.
Để bắt kịp hơi thở của thời đại chèo luôn tìm cách đổi mới mình nhưng vẫn không quên giữ giữ gìn những tinh hoa của nghệ thuật dân tộc. đổi mới không có nghĩa là làm biến dạng hay mất đi cái vốn quý của nó mà ta đang thổi một luồng gió mới vào nghệ thuật dân tộc, cụ thể ở đây là chèo. Nhìn lại những vở chèo đề tài hiện đại mà chèo đã từng thể hiện, những tưởng đề tài này chỉ dành cho kịch nói hay phim ảnh …nhưng không, chèo đã dàn dựng và thành công rực rở ở các kỳ hội diễn và các rạp lớn trong cả nước. càng thêm khẳng định rằng nghệ thuật chèo với đề tại hiện đại không khó. Nếu đi sâu vào phương tiện thể hiện của chèo như ngôn ngữ, lời thoại, hành động, động tác mình hoạ, nhìn bề ngoài người ta có thể thấy chưa quen mắt bởi những quan niệm đã ăn sâu vào tiềm thức của một số khán giả cố hữu. Trước đây người cứ nghĩ đến việc trên sân khấu lại có một chú công an ra hát chèo, rồi cũng điệu bộ tay chân rồi cũng ý a í ới rồi người ta thấy lạ vì chú công an là của chèo nên ngôn ngữ phải là văn biền ngẫu,cũng phải điệu bộ, cũng phải ra chân múa tay một tí. Sau những tò mò , khán giả đến rạp xem ai cũng phải tấm tắc khen. Ô chú công an hát chèo cũng hay nhỉ, thế đấy, với đề tài hiện đại nghệ thuật chèo đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và đưa nghệ thuật chèo lên một tầm cao mới
Một khó khăn nữa mà ta phải kể đến đó là giữa bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc mà cụ thể ở đây là nghệ thuật chèo. Việc bảo tồn là một vụ cốt tử của chèo để khẳng định giá trị trường tồn tinh hoa của một loại hình nghệ thuật dân tộc. Để phát huy và vì sự tồn vọng, chèo không chỉ dàn dựng những đề tài quen thuộc như dân gian, lịch sử mà chèo đã mạnh dạn đi vào những đề tại hiện đại. cũng có nhiều ý kiến trái chiều và những nhận định không mấy thiện chí khi nghệ thuật chèo thực hiện những đề tài hiện đại như, chèo không thể làm như kịch được hay đây là kịch cắm hát chứ không phải chèo… đây là những vấn đề mà những người làm chèo như chúng tôi rất trăn trở, giữa truyền thống và hiện đại là mảng khác nhau nhưng chèo hay không chèo lại là vấn đề rất nhạy cảm, tuỳ vào những nhận định cá nhân từng người. nhưng hơn hết dù là đề tài hiện đại hay bất cứ đề tài nào khác thì chèo luôn giữ được bản sắc của riêng mình. Hy vọng sẽ có những cái nhìn thiện cảm hơn từ những nhà nghiên cứu hay những khán giả của chèo khi nghệ thuật chèo ánh đề tài hiện đại.
Trên đây là những quan của cá nhân tôi về nghệ thuật chèo với đề tại hiện đại, kính mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp từ các bậc tiền bối và anh,chị, em đồng nghiệp.