Sưu tầm: Phạm Thị Hồng
GÓC NHÌN VỀ VĂN HÓA ỨNG XỬ
KHI NGHỆ SĨ QUẢNG CÁO SAI SỰ THẬT
TS. Cao Ngọc
Đài Truyền hình Việt nam
Nghệ sĩ hiện đang có nhiều nguồn thu nhập hơn ngoài lĩnh vực chính của họ là biểu diễn, sáng tác. Khi người nghệ sĩ đã nổi tiếng, được đông đảo công chúng “rõ mặt, biết tên” thì bản thân họ trở thành “thương hiệu” mà nhiều nhãn hàng mời mọc, đưa ra những cái giá cao để các nghệ sĩ này quảng bá cho sản phẩm của mình. Đáng tiếc là một số nghệ sĩ vì lợi nhuận, vì thu nhập đã không ngần ngại quảng cáo sai sự thật về sản phẩm, gây ra những phản ứng tiêu cực trong xã hội. Những nghệ sĩ này đã vi phạm quy tắc ứng xử có văn hóa- văn hóa ứng xử - vốn rất cần thiết của những gương mặt được cho là đại diện cho văn hóa nghệ thuật của nước nhà.
Văn hóa ứng xử
Văn hóa ứng xử là những giá trị đã được thừa nhận của xã hội để giúp mỗi cá nhân xử lý mối quan hệ giữa con người với nhau. Văn hóa ứng xử là những phép tắc mang tính cơ bản trong giao tiếp, được thể hiện thông qua ngôn từ, ngữ khí, cử chỉ, hành vi… Vì thế, văn hóa ứng xử cũng thể hiện rõ tính cách, bản chất, năng lực của mỗi cá nhân, là thước đo cho nhân cách, đạo đức con người… như câu thành ngữ “Vàng thì thử lửa, thử than/ Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời”.
Được nhận xét là ứng xử có văn hóa chính là những người có sự hiểu biết về các phong tục, tập quán của đời sống xã hội tại địa phương mình sinh sống. Họ tuân theo những chuẩn mực, những quy ước, phép lịch sự nhất định về lời nói và việc làm đã được mọi người thừa nhận là thích hợp nhất. Văn hóa trong ứng xử không đơn thuần là biểu hiện xã giao, bề ngoài mà chứa đựng những quan niệm đạo đức, văn hóa nhất định để tạo ra sự thoải mái trong quan hệ giao tiếp xã hội… thể hiện sự tự tôn và tôn trọng mọi người. Văn hóa ứng xử cũng mang đậm tính cá nhân khi được hình thành qua quá trình học tập, rèn luyện và trưởng thành của mỗi người trong môi trường gia đình và xã hội nhất định. Văn hóa ứng xử là một nghệ thuật trong cuộc sống và có những sự thay đổi theo thời đại, theo các nền văn hóa khác nhau, mang những đặc điểm văn hóa, lịch sử của từng dân tộc.
Tuy quan trọng như vậy, nhưng hiện nay, nhân danh sự gấp gáp trong cuộc sống hiện đại, nhiều người đã coi thường văn hóa, phép lịch sự trong giao tiếp, trở nên thô tục, thiếu trân trọng và có nhiều hành vi làm tổn hại tới cách nhìn, sự đánh giá của người khác với mình. Vấn đề này sẽ trở nên trầm trọng hơn đối với một số nghệ sĩ khi đánh mất thang đo giá trị, coi trọng đồng tiền, làm mất hình ảnh… nhất là với một số nghệ sĩ có danh tiếng tham gia vào quảng cáo sai sự thật chỉ nhằm mục đích thu lợi trước mắt.
Văn hóa ứng xử của những nghệ sĩ
Nghệ sĩ là danh xưng cao quý, là những hình tượng có tính chất dẫn dắt, có sức lan tỏa trong xã hội. NSND Minh Hòa từng tâm sự, khi chị mặc những bộ đồ trong phim, thì ngoài xã hội, khá nhiều người bắt chước mua để mặc theo. Nghệ sĩ, đặc biệt là những nghệ sĩ có tiếng, được nhiều người biết tới và yêu mến dễ trở thành những người dẫn dắt xu hướng thời trang, lối sống, cách ứng xử… nghĩa là về mặt nào đó, họ có ảnh hưởng khá lớn tới văn hóa ứng xử của một số đông công chúng trong xã hội. Vì thế, các nghệ sĩ rất cần thấu hiểu và có trách nhiệm trước các hành vi của mình, nói cách khác, mỗi nghệ sĩ phải thực hiện tốt đạo đức công dân và đạo đức nghề nghiệp: hiểu rõ tầm quan trọng của mỗi ứng xử cá nhân đã và đang tác động tới một bộ phận lớn công chúng.
Nghệ sĩ và trách nhiệm của người nổi tiếng khi tham gia quảng cáo
Hiện nay, việc quảng cáo sản phẩm, dịch vụ thông qua ảnh hưởng lớn của người nổi tiếng, nương nhờ vào sự lan tỏa của họ để đưa sự nhận diện sản phẩm đến với đông đảo người tiêu dùng, khiến người tiêu dùng dễ dàng tin tưởng, lựa chọn các sản phẩm và dịch vụ này… đã trở thành phương thức quảng cáo chủ yếu của các nhãn hàng, các tổ chức cung cấp dịch vụ. Đa số người tiêu thụ có tâm lý tin tưởng và lựa chọn mua, sử dụng sản phẩm, dịch vụ mà nghệ sĩ họ yêu thích quảng cáo. Trên thế giới thì nguồn thu lớn, thậm chí là chủ yếu của các nghệ sĩ quốc tế là tham gia quảng cáo, làm gương mặt đại diện cho các nhãn hàng, các dịch vụ… Đôi khi, đó là sự tự hào, là thước đo cho sự nổi tiếng, vị trí của nghệ sĩ với người cùng giới hoạt động. Càng nổi tiếng, đông người yêu thích thì tỉ lệ cát xê cho quảng cáo luôn theo chiều hướng thuận. Nhưng đáng trách là các nghệ sĩ vì nhiều lý do như bận rộn, tin tưởng vào người quản lý, tin vào thương hiệu, hoặc đơn giản hơn là họ chỉ quan tâm tới cát xê chứ không màng tới chất lượng hàng hóa mà họ quảng cáo, càng chẳng nói tới việc tìm hiểu, dùng thử trước khi thực hiện hợp đồng quảng cáo. Điều này dẫn tới hệ lụy là khiến số đông công chúng yêu mến họ lựa chọn sai sản phẩm, ảnh hưởng tới kinh tế, sức khỏe… khi tin dùng sản phẩm của ngôi sao.
Ở các quốc gia như Trung Quốc, Hàn Quốc có những chế tài khá mạnh với các hành vi quảng cáo sai sự thật như phạt hành chính rất nặng, cấm tham gia quảng cáo… Nhật Bản cũng yêu cầu nghệ sĩ khi quảng cáo phải có trách nhiệm cung cấp thông tin khách quan, loại bỏ những thông tin sai lệch và các cụm từ có tính chất tuyệt đối hóa như: “tốt nhất”, “hiệu quả nhất”, “thần dược”,… không được phép sử dụng.
Trong ma trận của quảng cáo, ngoài những chuyên mục quảng cáo đích thực (được ghi rõ là quảng cáo trên sóng truyền hình, trên các trang báo, trên các phương tiện thông tin…), thì còn có những phương thức quảng cáo trá hình như nhắc tới tên thương hiệu sản phẩm, dịch vụ khi biểu diễn, hoặc thể hiện một cách tinh vi dưới nhiều hình thức như chia sẻ trải nghiệm cá nhân, chia sẻ kiến thức phổ thông,... trên mạng xã hội.
Ở Việt Nam, dường như chúng ta vẫn còn thả lỏng mảng này, quy định hay chế tài xử phạt cho những sai phạm trong việc quảng cáo vẫn chưa đủ nghiêm và mạnh. Còn nhớ, hàng loạt nghệ sĩ quảng cáo sai sự thật, nói quá công dụng đã bị công chúng lên tiếng, truyền thông vào cuộc và chỉ đến khi đó, một số nghệ sĩ mới lên tiếng xin lỗi hoặc âm thầm chờ… thời gian trôi, sự việc đi vào quên lãng.
Phát ngôn sai ở bất kỳ ai cũng là hành vi đáng lên án, là thiếu văn hóa trong ứng xử khi không có trách nhiệm với lời nói của mình. Việc quảng cáo sai sự thật là hành vi vi phạm trách nhiệm của người nghệ sĩ với cộng đồng, lợi dụng sự tin tưởng, tình cảm của công chúng dành cho họ. Thiếu trách nhiệm, trục lợi theo cách bất chấp, gây ra những hậu quả như tổn hại sức khỏe, tinh thần, niềm tin, tiền bạc của công chúng, những nghệ sĩ này đã vi phạm nghiêm trọng đạo đức công dân, đạo đức nghề nghiệp, gây ra những lỗi lớn trong ứng xử văn hóa với số đông. Họ đã tạo thành những hệ lụy không nhỏ khi những vi phạm trong quảng cáo sai đã khiến các giá trị sản phẩm bị đảo lộn- những sản phẩm đích thực bị hạ thấp, những giá trị ảo, thiếu chất lượng lại lên ngôi- đi ngược lại các quy luật chung và các giá trị đạo đức cần thiết của xã hội vì thế cũng bị ảnh hưởng không nhỏ.
Nghệ sĩ trước hết phải là công dân tốt, thực hiện đúng chuẩn mực những quy chế, giá trị văn hóa ứng xử do các hành vi của họ có sức ảnh hưởng lớn tới xã hội. Quyền lực của người nổi tiếng cần được họ ý thức và trân trọng để làm trong sạch và thực hiện đúng văn hóa ứng xử - như một thái độ nhất định phải có để thể hiện trách nhiệm của mình với xã hội, với công chúng.