Sưu tầm: Lê Thế Song
HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC ĐƠN VỊ NGHỆ THUẬT CÔNG LẬP, NGOÀI CÔNG LẬP HIỆN NAY
NSND Lê Tiến Thọ
Trên cả nước hiện nay có nhiều đơn vị nghệ thuật biểu diễn hoạt động theo 2 mô hình: Công lập – Ngoài công lập.
Các đơn vị nghệ thuật công lập được nhà nước hỗ trợ kinh phí, lương và các hoạt động khác (dựng vở, sửa chữa, hành chính …)
Các đơn vị ngoài công lập tự chủ hoàn toàn về kinh phí cho các hoạt động.
Những năm gần đây một số đơn vị nghệ thuật công lập đã tự chủ một phần khoảng 20%, còn nhà nước vẫn hỗ trợ 80% kinh phí hoạt động. Khi đã được nhà nước hỗ trợ kinh phí, các đơn vị nghệ thuật công lập phải thực hiện các luật quy định như: Luật công chức, viên chức, luật tài chính, luật kiểm toán. Hàng năm, phải lên kế hoạch hoạt động, báo cáo tài chính, báo cáo kế hoạch công tác, cuối năm phải tổng kết công tác, thực hiện tài chính công khai, xây dựng quy chế dân chủ…
Trong sáng tạo nghệ thuật, để được cấp kinh phí hoạt động hàng năm dựa trên kế hoạch công tác đã được phê duyệt, đơn vị nghệ thuật công lập tìm kịch bản, dự toán kinh phí, mời ê-kíp dàn dựng, lên kế hoạch dàn dựng, tập luyện, mời các cơ quan chức năng phê duyệt cấp phép hoạt động.
Về tham gia các cuộc liên hoan nghệ thuật, dựa vào các văn bản hướng dẫn của các cơ quan chức năng thông báo những hoạt động hàng năm, đơn vị nghệ thuật công lập lên kế hoạch dự toán kinh phí để xin kinh phí cho hoạt động.
Nhìn chung các đơn vị nghệ thuật công lập phải có kế hoạch hành năm để báo cáo các cơ quan chức năng xin ý kiến chỉ đạo về tổ chức nhân sự, hỗ trợ tài chính và kế hoạch hoạt động nghệ thuật. Về tên gọi: sự nghiệp có thu chế độ hoàn chỉnh thực hiện theo quy định của các văn bản.
Đối với các đơn bị nghệ thuật ngoài công lập – những đơn vị này hoạt động theo luật doanh nghiệp. Về tổ chức, về tài chính theo mô hình tự chủ tự chịu trách nhiệm. Về tổ chức, người đứng đầu đơn vị được quyền lựa chọn những người hợp với công việc (có những người không có bằng cấp theo quy định). Về tài chính, người đứng đầu đơn vị có thể kêu gọi theo mô hình góp vốn đầu tư, chia lợi nhuận. Chế độ tài chính theo thoả thuận qua ký hợp đồng, không lệ thuộc vào các văn bản hướng dẫn về chế độ tài chính.
Về tổ chức hoạt động của hai mô hình cũng khác nhau. Các đơn vị nghệ thuật công lập có biên chế, có tiền lương kèm theo biên chế nên số lượng nhân sự ở các đơn vị này đông hơn, lợi thế lớn nhất ở mô hình này là khi dựng vở, đơn vị có thể dựng được những vở, những tiết mục đông người hoành tráng, dựng xong, liên hoan xong, tiết mục nghệ thuật ấy dù đầu tư nhiều tiền, vẫn có thể xếp kho không cần đi biểu diễn để thu hồi vốn. Vì vốn đầu tư cho tác phẩm đã được nhà nước cấp.
Ngược lại, các đơn vị nghệ thuật ngoài công lập khi dựng vở, xây dựng tiết mục phải lựa chọn những tiết mục vừa sức (không đông người), đề tài không quá hóc búa, dễ được các cơ quan chức năng duyệt. Dựng xong là phải đi biểu diễn để thu hồi vốn, duy trì thu nhập cho các nghệ sĩ tham gia. Vì nếu tiết mục ấy dựng xong không đi diễn được thì đời sống của các nghệ sĩ này gặp khó khăn.
So sánh hai mô hình hoạt động như trên ta thấy mô hình ngoài công lập đòi hỏi người đứng đầu đơn vị phải năng động, phải dám chịu đầu tư, dám chịu thua lỗ. Bước vào cơ chế thị trường là phải cạnh tranh, phải đầu tư cho quảng cáo, phải biết giá trị của văn học nghệ thuật là lĩnh vực tinh tế của văn hoá. Nhưng tác phẩm nghệ thuật cũng là một hàng hoá đặc biệt để phục vụ nhân dân hướng tới những giá trị chân thiện mỹ. Sự cạnh tranh khốc liệt của cơ chế thị trường hơn lúc nào hết các tác phẩm nghệ thuật càng phải vươn tới tính chuyên nghiệp, tới giá trị tư tưởng và chất lượng nghệ thuật cao.
Nhà nước đã có nhiều đơn vị nghệ thuật ngoài công lập hoạt động có hiệu quả tại một số thành phố lớn như: Thủ đô Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh. Mô hình hoạt động xã hội hoá (nhà nước và dân cùng làm) là xu hướng phát triển trong thời kỳ 4.0. Từ những xu hướng phát triển này, ngành nghệ thuật biểu diễn của Việt Nam sẽ có những doanh nghiệp, những công ty lớn đầu tư cho phát triển nghệ thuật.
Kết hợp với du lịch, nghệ thuật biểu diễn đã có những sô diễn nghệ thuật thực cảnh hoành tráng có chất lượng. Nhiều đơn vị nghệ thuật ngoài công lập dù mới thành lập nhưng đã tự chủ kinh phí dàn dựng 5 - 6 tiết mục, đi biểu diễn mấy trăm đêm ở mọi miền tổ quốc trong một năm. Đó là những tín hiệu tích cực.
Trong Hội nghị văn hoá đầu năm 2022 tổ chức tại Hà Nội, Bộ trưởng Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã nêu quyết tâm trên lĩnh vực công nghệ văn hoá, ngành văn hoá trong đó có nghệ thuật biểu diễn số đóng góp 20% kinh phí cho nguồn thu của cả nước. Đó là một quyết tâm lớn. Vì vậy dù ở mô hình hoạt động nào, chúng ta quyết tâm sáng tạo nhiều tác phẩm nghệ thuật biểu diễn có giá trị tư tưởng và chất lượng nghệ thuật cao phục vụ nhân dân, đưa lại nguồn thu cho nhà nước và nâng cao đời sống cho nghệ sĩ lên một tầm cao mới.