Sưu tầm: NSUT Nguyễn Văn Trực
KỊCH BẢN SÂN KHẤU ĐỀ TÀI HIỆN ĐẠI
TS. Cao Ngọc
Kịch bản luôn là khâu đầu tiên, quan trọng đối với quy trình sáng tác vở diễn sân khấu. Người làm sân khấu đều biết tới câu truyền từ hàng trăm năm nay: có tích mới dịch nên trò. Có kịch bản sân khấu mới có vở diễn sân khấu vì kịch bản là bước đầu tiên, là phần “bột” bắt buộc phải có để dàn dựng, “gột nên hồ” là tác phẩm sân khấu. Tuy nhiên, đây cũng là khâu còn nhiều điều phải bàn cãi. Nhất là sự thiếu vắng những tác phẩm sân khấu về đề tài đương đại, đề tài lấy con người, cuộc sống còn bộn bề của ngày hôm nay làm trung tâm phản ánh
Tại sao thiếu kịch bản hay về đề tài hiện đại
Không phủ nhận những kịch bản lịch sử, lấy xưa để nói nay bởi những bài học từ lịch sử để lại đã có minh chứng có máu xương của bao thế hệ vun đắp, chắt lọc. Nhưng tất cả các tác phẩm viết về những vấn đề trực diện của ngày hôm nay vẫn là nhiệm vụ đầu tiên, nhiệm vụ tất yếu đối với các nhà biên kịch bởi chỉ có đi vào những vấn đề nóng hổi của ngày hôm nay thì sức hấp dẫn, khả năng tác động tới khán giả đương thời mới trở thành sự kiện đáng chú ý.
Thử lý giải vì sao kịch bản về đề tài hiện đại còn chưa thực thu hút sự tập trung sáng tạo của đội ngũ các nhà biên kịch
- Vấn đề của ngày hôm nay không dễ nhận ra nếu thiếu đi sự nhanh nhạy, tinh tế của người biên kịch
- Dễ rơi vào tình trạng bị “tự trói”, tự ràng buộc bởi chính người viết, của người thẩm định
- Các vấn đề, những con người của ngày hôm nay có thể được tôn vinh nhưng dễ bị đánh giá lại theo kiểu sáng đúng chiều sai… bởi bức tranh về hiện thực ngày nay màu xám còn nhiều, khoảng cách đánh giá chưa có chuẩn mực… Vì thế dẫn tới hiện tượng các tác giả lảng tránh đề tài hiện đại do chưa nắm bắt được cuộc sống đương thời.
- Các nhà biên kịch thiếu những bước đi thực tế, ăn cùng, sinh hoạt cùng… như trước đây do nhiều bước tìm cảm hứng sáng tác lại từ những tìm kiếm trên mạng. Thậm chí còn lấy cảm hứng từ những câu hỏi và trả lời AI.
- Một số tác giả hiện thiếu đi sự cập nhật những vấn đề nóng hổi của cuộc sống đương thời nên cho ra mắt những nội dung kịch bản đi từ ý tưởng khá kiên cưỡng của tác giả để rồi bồi đắp cho kịch tính, cho nhân vật có phần phiếm chỉ… cách làm mà những người có kinh nghiệm thực tế cho rằng, đó chỉ là những sản phẩm của những người viết chuyên ở phòng lạnh nghĩ ra. Để tác phẩm có sức thuyết phục, không thể là những gì chỉ chiêm nghiệm qua sách vở, cảm tính...
- Cái sự thiếu thực tế ở đây không chỉ là sự thiếu cập nhật thông tin đời sống hằng ngày mà còn là ở sự xa rời đời sống sân khấu, không nắm rõ được yêu cầu đích thực của bản thân nghệ sĩ sáng tạo cũng như không có được những khơi gợi cần thiết từ vốn sống xanh tươi của nghệ thuật. Lại càng thiếu tác giả gắn bó chặt chẽ với một đơn vị nào đó để tâm huyết, viết riêng cho từng diễn viên theo cái cách đo ni đóng giày tạo được sự độc đáo, riêng biệt cho kịch bản. Người viết thì lại ít đi thực tế như trước kia, thậm chí có những người viết là công chức tác giả chứ không phải người sáng tác.
- Đội ngũ biên kịch trẻ vẫn còn chưa đủ. Người trẻ vẫn là đối tượng cần hướng tới, và chỉ có chính họ mới am hiểu, sống cùng thế hệ mình…
Nhưng có một trong những nguyên nhân mà chúng ta chưa nhắc đến nhiều song lại là xuất phát điểm, nền tảng cho kịch bản hay, là điều kiện tiên quyết cần phải có: phải trên cơ sở một nền văn học phát triển tốt, ổn định với đội ngũ người viết đông đảo. Có nhiều qui luật đặc thù của văn học nghệ thuật như không phải cứ tác phẩm viết sau sẽ hay hơn tác phẩm trước, cứ là nhà văn lão làng thì sẽ có tác phẩm chất lượng hơn… Tuy nhiên cũng có qui luật chung của các ngành nghề khác được áp dụng chung cho văn học nghệ thuật đó là: qui luật chọn lọc. Chỉ trên một nền tảng phát triển tốt, lành mạnh, nhiều tác phẩm, nhiều cơ hội chọn lựa và chính từ sự chọn lọc đó, sẽ xuất hiện các nhà làm nghề, các tác phẩm đỉnh cao. Vả lại, kịch bản chính là một thể loại văn học, thành tựu văn học những năm đổi mới, giai đoạn đầu thế kỉ XXI ở Việt nam là không thể phủ nhận được song nó chưa đủ đà để bật lên tác phẩm đỉnh cao, có được hình tượng nhân vật thời đại của mình. Tựu chung lại, với nền văn học còn nhiều phân vân, nhiều vấn đề cần được giải quyết như hiện nay thì việc thiếu vắng kịch bản hay vẫn là bài toán chưa có lời giải.
Kịch bản phải đi vào những vấn đề nóng bỏng của xã hội đương thời
Một trong những yếu tố khiến vở diễn hấp dẫn khán giả chính là nói được những vấn đề của ngày hôm nay, những vấn đề mà bằng trái tim nhạy cảm của người nghệ sĩ họ đã nhận ra và đưa vào tác phẩm, đồng thời dự báo được những “đáp án” hợp logic, nhân văn, có giá trị định hướng cho khán giả. Những nhà viết kịch đã đi vào lịch sử sân khấu Việt Nam chính là những con người dám “dấn thân”, thậm chí đi trước thời đại để có những tác phẩm có sức sống cho tới tận ngày hôm nay như Nguyễn Đình Thi, Lưu Quang Vũ, Xuân Trình... dù đương thời, những kịch bản của họ gặp khá nhiều trắc trở. Vậy mà ngày nay, hiện thực cuộc sống có rất nhiều vấn đề cần “con mắt xanh” của các nhà biên kịch, lại thêm một chế độ duyệt cởi mở (loại trừ những kịch bản có nội dung vi phạm như: kích động chống chế độ; tuyên truyền: bạo lực, lối sống trái với thuần phong mỹ tục…) thì lại đang rất thiếu vắng kịch bản nóng hổi tính thời sự. Các nhà biên kịch cũng hiểu rằng, kịch bản hay phải là kịch bản chạm tới những mâu thuẫn chủ yếu của cuộc sống hiện nay, những điều còn bất cập, gây nhiều bức xúc trong xã hội ở mọi lĩnh vực như các tệ nạn ngày một tinh vi : tham nhũng, chạy chức, chạy quyền, mua bán bằng cấp... Họ cũng đã viết về những vấn nạn này, nhưng hoặc là viết chưa tới, hoặc là nơi nhận kịch bản “ngại vấn đề nhạy cảm” nên các tác phẩm vẫn chưa được phổ biến, chưa được dàn dựng. Những đại án như vụ Việt Á - vụ án mở ra nhiều vấn đề: sự tha hóa của con người trước đồng tiền, đạo đức nghề y, đạo đức công vụ... vẫn chưa hề được khai thác. Tác giả Hà Đình Cẩn trong một cuộc trò chuyện đã phát biểu: “Sân khấu hay vì là đối thoại trực tiếp của tác giả đối với đời sống, với khán giả về những vấn đề xã hội, vấn đề con người một cách mạnh mẽ. Hiện nay những vở kịch về đương đại còn chưa nhiều, các tác giả vẫn còn mải mê với việc miêu tả lịch sử, hoặc chạy theo những mô tip dã sử mà còn chưa chú trọng tới những tác phẩm về thế hệ đồng hành của chính mình. Phải viết làm sao để khán giả thấy được bóng dáng của mình trong đó, được đối thoại với chính mình thực sự, đó mới là trách nhiệm của người cầm bút hôm nay. Những câu chuyện đang nóng hổi từng ngày, phải biến chúng thành kịch bản sân khấu, đưa lên sàn diễn để công chúng hôm nay tìm hiểu, nghiền ngẫm. Sân khấu hôm nay vẫn còn quá nhiều kịch bản về đề tài lịch sử, dã sử, thiếu đề tài về ngày hôm nay. Các nhà viết kịch Việt Nam viết về các cô công chúa, bà hoàng cách đây mấy trăm năm chứ viết về mẹ mình thì không viết được. Sân khấu hôm nay không đưa lên được vấn đề của ngày hôm nay, những việc gay gắt của đời sống đương thời. Ngày hôm nay nó dồn chứa, tích lũy rất nhiều sự kiện, rất nhiều con người và cũng rất nhiều kịch tính, nhưng thiếu vắng người viết về nó”.
Rất cần những tác phẩm trực tiếp, đi thẳng vào vấn đề đã và đang đặt ra trong cuộc sống hôm nay một cách mới mẻ, hấp dẫn thì mới thu hút được công chúng đương thời tới với vở diễn. Nếu không có những cú hích mang tính bùng nổ, nếu chỉ nghĩ tới “hệ số an toàn” để trốn tránh bằng những kịch bản cũ, những kịch bản hài hước, đi vào đề tài lịch sử (dù kịch lịch sử cũng là một trong những cách phản ánh xã hội nhưng vẫn là cách lấy xưa nói nay, có những hạn chế nhất định trong việc đi vào những đề tài mũi nhọn của cuộc sống) thì sẽ rất khó để sân khấu vượt lên, trở lại vai trò là mũi nhọn xung kích vào các vấn đề nóng của xã hội.