Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi
LÝ LUẬN PHÊ BÌNH SÂN KHẤU:
NGÀNH QUAN TRỌNG CẦN SỰ QUAN TÂM TOÀN DIỆN
Cao Ngọc
Nhận xét về công tác Lý luận phê bình sân khấu hiện nay, có người cho rằng: Sân khấu đang èo uột thì những ngành nghề “ăn theo” đương nhiên sẽ chẳng thể phát triển mạnh được. Nhưng cũng có những ý kiến phản biện lại, sở dĩ nền sân khấu điện ảnh của chúng ta có những dấu hiệu bế tắc như hiện nay là do mảng lý luận - phê bình quá yếu kém. Dù là kết quả hay nguyên nhân thì điều mà ai cũng thừa nhận chính là thực trạng ngành Lý luận phê bình sân khấu Việt Nam đang ở tình trạng nghiệp dư, không có kế hoạch phát triển khoa học nào mà mỗi cá nhân đều hoạt động tự phát, mạnh ai nấy làm…
Lý luận phê bình là một bộ môn nghiên cứu, phân tích và đánh giá một tác phẩm, một trào lưu, một hiện tượng hay một vấn đề nghệ thuật… để chỉ ra cái hay, cái đẹp cũng như cái phản thẩm mỹ, nhằm góp phần định hướng sự cảm thụ nghệ thuật cho đông đảo công chúng. Lý luận phê bình với tư cách là một khoa học, một nghề nghiệp hiện diện bình đẳng với sáng tác, có tác dụng hướng dẫn và chỉ đạo sáng tác. Một thời, ngành này đã có những đóng góp tích cực vào sự phát triển nền nghệ thuật của dân tộc, nhưng đến nay có phần chững lại nếu không muốn nói là tụt hậu, không hoàn thành trọng trách “tiên phong” của mình. Sân khấu trầm lắng, các nhà lý luận phê bình cũng không dám “thẳng mực tàu” công khai những yếu kém của đơn vị và của nền sân khấu cũng như lên tiếng phản đối một cách mạnh mẽ các biện pháp, xu hướng thương mại đang là cứu cánh để giúp đơn vị tiếp tục tồn tại nhưng lại chưa đáp ứng được yêu cầu về mặt nghệ thuật. Sự thiếu vắng những cây bút có tài thực sự dồn hết tâm lực cho sân khấu trong bối cảnh khủng hoảng khán giả của sân khấu thời gian qua nói lên sự thiếu quan tâm trong việc phát triển một ngành học đặc biệt quan trọng đối với bất kỳ một nền nghệ thuật nào muốn phát triển lành mạnh và bền vững.
Ngành học lý luận phê bình sân khấu đòi hỏi khá nhiều tố chất ở người làm nghề. Đó là sự thưởng thức đầy cảm xúc, giàu mỹ cảm của người nghệ sĩ nhưng lại phải có cái đầu duy lý của nhà làm khoa học khi đánh giá nhận xét các tác phẩm đơn lẻ hay một xu hướng, và cao hơn, sự phát triển của cả nền sân khấu. Tư duy hình tượng và tư duy logic phải cùng tồn tại trong nhà lý luận. Phải thừa nhận thành tựu của nền Lý luận phê bình sân khấu VN cách mạng khi từ một vùng trắng về lý luận nay đã có đội ngũ, đã có những thành tựu lớn ở các lĩnh vực nghiên cứu, đặc biệt là nghiên cứu về kịch hát dân tộc. Cũng cập nhật nhiều lý luận sân khấu thế giới, có sự áp dụng vào sáng tác vở diễn… Ghi nhận những thành tựu khá ấn tượng về sự phát triển của lý luận phê bình sân khấu về số lượng công trình nghiên cứu, những bài viết cũng như đã đào tạo được một đội ngũ lý luận phê bình có kiến thức cơ bản. Nhưng đánh giá nhìn nhận tổng quát về thực trạng phát triển của lý luận phê bình sân khấu ở nước ta vẫn còn nhiều điểm cần sự tập trung đầu tư giải quyết.
Đó là sự thiếu vắng những công trình, những nghiên cứu mang tính tổng thuật, tổng kết chung về lý luận của kịch hát ở mọi lĩnh vực từ nghệ thuật biểu diễn (múa - hát - diễn xuất…), đến âm nhạc… Rồi có một số kịch chủng chỉ âm thầm dựng, diễn cho một bộ phận nhỏ khán giả địa phương, chưa thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu như các kịch hát dân ca
ví dặm, kịch hát dân ca Dù kê Khme Nam Bộ…
Lý luận sân khấu ở Việt Nam chưa có tính hệ thống, hầu hết là lý luận cho sân khấu kịch. Những hình thức khác như Rối, Xiếc… còn rất hiếm sách lý luận từ các nhà nghiên cứu, thậm chí ngay cả sách dịch từ nước ngoài cũng rất hạn chế.
Ngay với lý luận về sân khấu thì nếu như những kiến thức lý luận tiếp nhận từ phương Tây tỏ ra khá đắc dụng cho hình thức sân khấu kịch nói thì cũng gây những hệ quả không nhỏ cho các thể loại kịch hát dân tộc do việc áp dụng máy móc đối với hình thức sân khấu có nguyên lý, phương pháp sáng tác khác biệt. Nhìn nhận về ảnh hưởng của lý thuyết kịch học phương Tây tới kịch hát, các nghệ sĩ, các nhà nghiên cứu, lý luận cũng có những ý kiến trái ngược. Người thì cho là, chính việc áp dụng máy móc những lý thuyết hiện thực đã làm sân khấu truyền thống mất đi vẻ đẹp riêng, mất đi tư duy độc đáo và dần dần dẫn tới tình trạng sân khấu truyền thống bị “kịch nói hóa”. Nhưng cũng có nghệ sĩ thừa nhận, cách làm việc của các đạo diễn “Nga học” trở về đã khiến sân khấu truyền thống đi dần vào con đường hoạt
động chuyên nghiệp, khoa học, tích cực, cải thiện sự tùy tiện, cung cách biểu
diễn còn mang nặng tính nghiệp dư.
Bên cạnh công tác nghiên cứu lý luận, cần chú ý nhiều hơn tới mặt phê bình. Đáng tiếc là, công tác phê bình hiện nay hầu như nằm trong tay đội ngũ phóng viên chuyên trang văn học nghệ thuật. Nghệ thuật sân khấu đòi hỏi sự
nghiên cứu chuyên sâu để nắm vững những kiến thức sân khấu mang tính đại cương về đặc trưng nghề nghiệp, chưa kể tới những đặc trưng riêng của từng thể loại. Ngay với người đã qua đào tạo chính quy cũng không dám chắc chắn về những ý kiến của mình là chính xác nên với những nhà báo không có kiến thức chuyên sâu thì kết quả chỉ có những bài viết nửa tin, nửa bài, khen chê không xác đáng. Không lạ khi tác động của những bài viết này tới đời sống sân khấu còn rất yếu vì những bài viết “vô thưởng vô phạt”, vì không dựa trên nền tảng lý luận nâng cao… nên đa số các nghệ sĩ sân khấu vẫn sáng tạo một cách rất “bản năng”, không quan tâm nhiều tới phê bình. Đặc biệt là sau thời kỳ Đổi mới (năm 1986), khi sân khấu đã một phần được
tự chủ thu chi, có sự tham gia của các đơn vị xã hội hóa, thì rất nhiều các vở
diễn ra đời theo nguyên tắc: nâng cao tính giải trí, làm sao để kéo được khán
giả đến với sàn diễn là mục đích chính thì tính định hướng của công tác lý
luận phê bình lại càng trở nên xa vời.
Hiện nay, những sự kiện sân khấu như ra đời vở diễn mới, các vở diễn có vấn đề về đề tài, về nội dung tư tưởng, về nghệ thuật… không tạo được những tranh luận học thuật đáng kể nào, ngoài dăm ba bài viết có tính chất giới thiệu tác phẩm mới. Không còn không khí tranh luận rất cần thiết cho môi trường lý luận phê bình phát triển. Điều này có thể lý giải là do sức hút, sự lan tỏa của sân khấu đối với công chúng rộng rãi không còn như trước, dẫn tới sự “co hẹp” những trang lý luận sân khấu trên các báo, các tạp chí…
không cho phép diễn ra những tranh luận học thuật. Bên cạnh đó, thế hệ các nhà lý luận được đào tạo bài bản, có trình độ chuyên môn vững… tuổi cao sức yếu nên đã “rửa tay gác kiếm”, trong khi các nhà báo theo dõi chuyên trang văn học nghệ thuật lại không có kiến thức sâu về ngành sân khấu vốn khó khăn vì tổng hợp nhiều loại hình nghệ thuật, lắm đặc thù, thì thật khó có
thể tranh luận tốt về những hiện tượng của ngành.
Điều đáng lo ngại là đội ngũ lý luận, phê bình hiện nay yếu và thiếu. So với bề dày của nghệ thuật biểu diễn kịch hát dân tộc, lý luận, phê bình còn rất non trẻ, chưa thể bao trùm được đời sống hoạt động của các thể loại kịch hát. Nhiều hình thức sân khấu kịch hát còn chưa có người quan tâm nghiên cứu như kịch hát dân ca ví dặm Nghệ An, kịch hát Dù kê Khme Nam Bộ…
Thậm chí, với các thể loại có bề dày hàng nhiều trăm năm như tuồng, chèo
cũng đã không còn người chuyên sâu với từng kịch chủng khi lớp nghiên cứu viên hiểu biết sâu, có kiến thức vững nay đã nhiều người vắng bóng. Lớp nghiên cứu viên mới do kiến thức mỏng, độ khó của loại hình nên vẫn chưa có người chuyên tâm. Đó là còn chưa kể tới những hình thức sân khấu truyền thống khác như xiếc, rối… thì những công trình vốn đã mỏng, nay lại càng khó có cơ hội bồi đắp khi lớp nghiên cứu mới chưa có người tự động đầu tư trí tuệ, tài năng và nhiệt huyết để trở thành những chuyên gia của ngành.
Từ thực trạng và những phân tích về nguyên nhân trên đây, có thể đưa ra những giải pháp nhất định để góp phần đẩy mạnh công tác lý luận phê bình sân khấu.
Trước hết, cần có một môi trường hoạt động thích hợp cho nghệ sĩ và các nhà nghiên cứu.
Bên cạnh đó, cần thiết phải tổ chức các lớp bổ sung kiến thức cơ bản về lý luận phê bình sân khấu cho đội ngũ các phóng viên chuyên trang văn học nghệ thuật. Mặt khác, cần chú trọng và có những hỗ trợ cần thiết giúp các nhà nghiên cứu công bố những công trình lý luận mà họ đã bỏ nhiều công sức, trí tuệ nhưng vì nhiều lý do, vẫn nằm ở dạng bản thảo tại thư viện Viện Sân khấu hoặc ở tư gia. Đôi khi do thiếu thông tin từ các nghiên cứu đã tiến hành, các nghiên cứu trẻ sẽ mất nhiều công sức cho những vấn đề đã được giải quyết.
Cần có chính sách để nâng cao vị thế của văn học nghệ thuật nói chung, sân khấu nói riêng trong bối cảnh tiến trình xã hội hóa đang được từng bước thực hiện. Hiện nay, người làm công tác văn học nghệ thuật (nghệ sĩ và nhà lý luận, phê bình) đang bị thiệt thòi. Việc trả lương, thù lao bất hợp lý khiến họ không thể toàn tâm toàn ý cống hiến cho nghệ thuật. Chỉ trên cơ sở nâng tầm tác động của sân khấu đối với xã hội thì mới có thể nâng cao chất lượng của lý luận, phê bình sân khấu.
Đặc biệt chú ý tới việc phát triển đội ngũ khi việc bổ sung các nhà nghiên cứu trẻ hiện nay đang hụt hẫng. Hơn chục năm nay, trường Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội không tuyển sinh được khóa lý luận phê bình sân khấu nào. Hiện tượng này được các chuyên gia lý giải: sân khấu đang trong tình trạng khó khăn, vở diễn ít người xem, tác động đối với xã hội không cao, không thu hút được các bạn trẻ giàu nhiệt huyết, có khả năng tư duy sắc sảo và khả năng viết tốt.
Nâng cao chất lượng các bài viết phê bình trên các trang báo bằng nhiều cách thức để đào tạo các nhà báo trẻ của chuyên trang văn học nghệ thuật về đặc trưng riêng của sân khấu. Chất lượng các bài viết về sân khấu yếu và chung chung như hiện nay, thật khó để nói tới một nền phê bình mang tính chính thống và học thuật cao.
Với riêng ngành kịch hát, các nhà lý luận cần tăng cường hơn nữa những nghiên cứu về các lý luận mang tính như nguồn lực nội sinh (những đúc kết rất cô đọng về các nguyên tắc của sân khấu kịch hát) của cha ông. Chỉ khi đã nắm rõ, hiểu sâu những đúc kết từ nhiều trăm năm của thế hệ đi trước, kết hợp với những tinh hoa của lý luận thế giới… cùng kinh nghiệm của bạn bè quốc tế đối với các giá trị sân khấu truyền thống, mới có thể tìm ra đường hướng phát triển cho sân khấu kịch hát, đồng thời cũng làm tốt công tác lý luận phê bình như đòi hỏi vốn có của ngành.
Rất cần một sự đồng bộ, cùng đưa ra biện pháp đầu tư đúng, trúng để công tác lý luận phê bình sân khấu Việt Nam có được bước phát triển ngoạn mục, góp tiếng nói chung vào diễn đàn văn học nghệ thuật nước nhà.