Sưu tầm: Phạm Thị Thanh Hương

NGHỆ NHÂN BA PHƯƠNG

NIỀM ĐAM MÊ LUÔN TRÀO LỘNG CHẤT HÀI…

Đỗ Dũng

 

Trong giới Đờn ca Tài tử cũng như nhiều nghệ sĩ Cải lương TP. HCM, với nghệ nhân hài Ba Phương họ trở nên đồng điệu – “chiến hữu”, và mọi người mến thích gọi anh với tiếng thân thương “Anh Ba Phương”. Bởi anh đến với nghệ thuật ca ngâm Tài tử bằng niềm đam mê dào dạt, khác với nhiều nghệ nhân Tài tử là anh có chất giọng ca hài luôn trào lộng; nên dễ gây thiện cảm với người nghe, cũng như anh đem niềm vui đến cho người mộ điệu.

 

Anh Ba Phương tên thật là Trịnh Văn Phương, sinh ra ở Ba Tri - Bến Tre (1953), anh lên Sài Gòn để học chữ từ năm 8 tuổi (1961). Anh đến với ca nhạc Tài tử - Cải lương vào thời gian anh     trốn lính quân dịch ở Toà thánh Tây Ninh (2 năm) và học ca với một nhạc sĩ ở đó. Anh học hết các bản Bắc, Nam - Tài tử, một số thể điệu Cải lương và Vọng cổ; nhịp nhàng và hơi giọng của anh rất chuẩn xác. Đặc  biệt, anh có làn hơi chất giọng rất lạ, khác với giọng nói bình thường; có nghĩa là trong giao tiếp xã hội, anh là người chững chạc, nghiêm nghị trong lời nói, không thấy một chút gì có vẻ hài; vậy mà khi ca giọng khôi hài một cách lạ, anh ca như nói chuyện và lúc nào cũng cười hóm hỉnh tỏ hàm ý biểu đạt ý nghĩa của ca từ. Anh Ba Phương cho biết, ban đầu anh ca Tài tử - Cải lương bình thường như các nghệ nhân khác, không có gì vẻ hài hước cả. Khi anh gặp nghệ sĩ Thanh Đức kép của Đoàn CL Thống Nhất (của Việt kiều ở Campuchia) về Việt Nam; Thanh Đức đi đờn ca chơi với Anh Ba Phương và Thanh Đức gợi ý “Anh thử ca hài coi, thấy anh có thể lắm…”. Và bài Vọng cổ hài đầu tiên “Tình Chú Thoòn” NS Thanh Đức tập cho nghệ nhân Ba Phương ca khá thành công, cũng từ đó Anh Ba Phương nghiên cứu các giọng hài của những nghệ sĩ hài tài danh, như NS Văn Hường, NS Hề Minh, NS Hề Sa… cùng với việc anh sưu tầm, lưu trữ các bài Vọng cổ hài để tập luyện (trước 1975).

Ngoài niềm đam mê ca ngâm Tài tử, Anh Ba Phương còn yêu thích Sân khấu Cải lương, nên sau năm 1975 anh đầu quân vào Đoàn CL Quận 6. Dạo đó, Đoàn Cải lương này là dạng hát “chui” (không có giấy phép hoạt động); anh được bầu cho một vai dàn bao trong vở Kiếm sĩ dơi, một vai lão mùi trong Tiếng hát giữa rừng khuya… với một thời gian tập dợt và được ra mắt tại một bến ở huyện Bến Cát - Bình Dương; nhưng gần đến giờ trình diễn thì Ngành VHTT ở đó đến “hốt”, lập biên bản không cho biểu diễn. Sau đêm đó, Đoàn chuyển bến hát ở đình Tân Kiên - Chợ Đệm huyện Bình Chánh; Đoàn mới bán được 7 vé thì trời mưa tới, sét đánh xuống sân khấu, hư hao phong màn và âm thanh; không hát được, bầu trả vé và xin lỗi khán giả, rồi bầu cũng tuyên bố giải thể tại đó.

            Từ sau cái đêm định mệnh “trời đánh” đó, Anh Ba Phương nghĩ mình không có duyên gì với Cải lương, nên anh đành bỏ mộng theo Cải lương và về nhà cùng vợ con sống nghề buôn bán cho đến nay. Nhưng có lẽ, trót vương mang nghiệp Tổ, anh vẫn không quên được giọng ca tiếng đờn mỗi khi nghe ai ca hoặc đài, băng dĩa hát; anh đành tham gia với những bạn tri âm Đờn ca Tài tử mỗi khi có dịp. Ở những đám tiệc, tuy là Đờn ca Tài tử nhưng có khi là “show” có tiền “bông” bồi dưỡng, nhưng với anh chỉ ca hát vui chơi thôi, không nhận bồi dưỡng.

Trường phái ca Vọng cổ hài xưa nay chỉ đếm trên đầu ngón tay, bởi không phải ai cũng có thể ca được và hay, dở còn là chuyện khác. Vì ca hài chỉ có ở thể loại Vọng cổ, mà tác giả viết Vọng cổ hài phải tạo được chất hài hước thì người ca mới biểu đạt giọng “hài” được; và người ca hài phải có “duyên hài” thì mới chinh phục được người nghe. Vì “hài” là một phạm trù trong tiếng cười, mà cười thì con người có vô số kiểu cười và ý nghĩa của nó cũng rất phong phú: vui cười, buồn cười, khoái cười, cười đùa, cười cợt, cười mỉa, cười lão, cười ngất, cười ra nước mắt, cười duyên, cười mỉm chi cộp (cười tình), cười ngửa, cười nghiêng, cười chê, cười khà, cười khì, cười nhạt, cười rộ, cười trừ, cười ồ, cười tủm… Cười là một trạng thái sinh học, cử động của môi hoặc miệng và có thể đồng thời phát ra tiếng  để biểu lộ sự thích thú hoặc một thái độ, cảm xúc nào đó…; có những kiểu cười ý nhị, có những kiểu cười lại vô duyên…; còn đặc trưng của ca hài, đó là tiếng cười “ngầm” của người thưởng thức, được xếp vào kiểu cười ý nhị. Nghệ nhân Ba Phương đã thể hiện được đặc trưng đó, cụ thể qua hai CD Vọng cổ hài do anh thực hiện. Năm 2010, anh đã ra mắt "Tiếng hát Anh Ba Phương", với 10 gồm: Tề Thiên Đại Thánh của Viễn Châu, Tôi đánh số đề của Hoàng Phong, Nhậu ơi xin giã biệt, Diêm Vương còn sợ vợ của Viễn Châu, Tình Chú Thoòn của Xuât Phát, Chó mực đầu cáo của Viễn Châu, Thầy bói bỏ nghề của Lưu Danh, Tôi kẹt lời thề của Nguyễn Khương Danh và Vợ tôi tôi sợ của Viễn Châu, Thú vui tao nhã của Dạ Ngân Châu. Cuối năm 2011 và dịp Tết cổ truyền dân tộc Nhâm Thìn – 2012, Anh Ba Phương ra mắt CD – Vol 2 “Ba ngày Xuân – Mười ngày xẹp”, với 7 bài : Ba ngày Xuân – Mười ngày xẹp, Đừng giỡn mặt tử thần, Anh lính quân bưu vui tính, Khổ thân tôi, Tâm tình anh hai lít, Vỡ mộng, Khổ thân già của các tác giả: Viễn Châu, Quy Sắc, Đỗ Dũng, Trương Thanh Sơn và Hồng Phượng. Hai CD này do Cty Khải Hoàn Bảo sản xuất và phát hành. Anh Ba Phương xây dựng 2 CD này, chủ yếu là để kỷ niệm cuộc đời ca hát của mình, đồng thời thân tặng bạn hữu và những độc giả Báo SKTP mến thích thể loại này.

Về ca ngâm, sở đoản là anh ca các bản Bắc Tài tử hơi giọng xôm tụ, nhịp nhàng vững vàng; sở trường thì ca Vọng cổ hài với một nét riêng duyên dáng, kỹ thuật ngân nga, luyến láy mới lạ… Cũng lối ca hài hước, vui nhộn và châm biếm, nhưng Anh Ba Phương sử dụng kỹ thuật lạ là anh không dùng hơi họng (thanh hầu) để ngân dài âm ứ…ự…ự… để xuống “hò” Vọng cổ như những “Vua” ca Vọng cổ hài Hề Minh, Văn Hường, Hề Sa chẳng hạn; mà anh có lối xuống “hò” riêng, khi ngân hơi dài bằng âm ư…ư…ư… mũi hóa (nasal) và anh biểu đạt trọng âm ở những nhịp chính bằng cách nhấn nhá. Nghĩa là, trước khi xuống “hò” Vọng cổ anh khép khẩu hình, xử lý hơi bụng ngân giọng trong cổ họng không “ự” mà… ư, ư, ư… âm sắc nhẹ nhàng hơn và không cất hơi lên mà kéo hơi dài ra, ngân ngang rồi xuống “hò” Vọng cổ. Vì vậy, thẩm âm của hơi giọng Anh Ba Phương nghe vừa lạ, vừa hài nhưng lại êm tai. Kỹ thuật ca Vọng cổ hài đã khó về diễn đạt, bởi văn ca (ca từ) thường nhiều chữ hơn Vọng cổ mùi, trữ tình; việc sắp văn, canh nhịp, nhấn nhá lại càng khó hơn nữa, đòi hỏi người ca phải có bộ nhịp chắc như đinh đóng cột thì mới ca thành công. Anh Ba Phương không những chuyển giọng nhấn những ca từ có trọng âm là dấu hỏi và sắc cho ẻo lả, mà anh còn “lạng” chẻ nhịp thường bỏ song lang giữa câu khá điệu nghệ… Phong cách ca hài của Anh Ba Phương, không chỉ giới mộ điệu mến thích, mà nhiều nghệ sĩ Cải lương chuyên nghiệp cũng khen là anh ca hài có duyên.

Hôm chúng tôi gặp anh ở phong thu của nhạc sĩ Khải Hoàn, Anh Ba Phương đang thu, có NSƯT Thanh Kim Huệ ngồi chờ để thu sau, chị nghe Anh Ba Phương ca, chị chú ý nghe và khen “Ảnh ca hài hơi giọng lạ mà có duyên quá!”. Từ những ngày Tết Nhâm Thìn và sau đó, những bài Vọng cổ hài do Anh Ba Phương ca như Ba ngày Xuân mười ngày xẹp, Tâm tình anh Hai Lít, Tề Thiên Đại Thánh, Tình Chú Thoòn… được phát nhiều lần trên các Đài phát thanh Bình Dương, Đài TNND TP. HCM, Đài Long An, Đài Tiền Giang, Đài Bến Tre, Đài Cần Thơ…

Ngoài tâm hồn đam mê ca ngâm, nghệ nhân Ba Phương còn có tinh thần tích cực tham gia công việc từ thiện xã hội. Nhiều năm qua, anh thường hỗ trợ  tiền, quà cho một số nhà chùa; ủng hộ  tiền và tập vở cho quỹ khuyến học ở một số trường phổ thông; thường ủng hộ tinh thần cho chương trình Cải lương của Nhà VHTN – TP. HCM… Anh nghĩ, đem tiếng ca cho người thân và bạn mộ điệu là niềm vui của chính mình; góp phần chia sẻ với công việc từ thiện cũng là cái phúc…