Sưu tầm: Nguyễn Hoàng Tuấn
Những yêu cầu cần thiết của Nghệ thuật biểu diễn Thủ đô trong công nghiệp văn hóa.
NSND.Trần Quốc Chiêm
Thực trạng công nghiệp văn hóa đối với ngành nghệ thuật biểu diễn
Nghệ thuật biểu diễn gồm khá nhiều ngành như ca, múa, nhạc, kịch, cải lương, xiếc... Nghệ thuật biểu diễn đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và là một bộ phận cốt lõi của công nghiệp văn hóa. Trong lĩnh vực này, cần phải chú trọng cả ba khu vực: Khu vực sáng tạo tác phẩm (nghệ sĩ sáng tạo); Khu vực công nghiệp sản xuất gồm tác phẩm, đội ngũ nghệ sĩ diễn viên, dàn dựng - công nghệ kỹ thuật (ánh sáng, âm thanh, thiết kế mỹ thuật...); Khu vực công nghiệp kinh doanh (tổ chức biểu diễn, marketing, hạch toán chi phí, phát triển thị trường)....
Nếu nhìn vào mặt bằng chung của lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn Thủ đô ở ba khía cạnh này, câu hỏi làm thế nào để thực hiện thành công công nghiệp văn hóa trong lĩnh vực này hẳn sẽ rất khó trả lời, bởi còn đó rất nhiều đơn vị nghệ thuật lớn đang loay hoay với "thực đơn" biểu diễn đơn lẻ, sân khấu vắng khán giả, nghệ sĩ phải làm 2 - 3 việc một lúc kiếm sống... Điều này rõ nhất ở lĩnh vực sân khấu kịch. NSƯT Chí Trung, Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ từng chia sẻ về hiện trạng “đói” kịch bản hay: “Mỗi năm chúng tôi nhận được hàng chục, hàng trăm kịch bản nhưng khó tìm được kịch bản mà mình mong muốn. Chúng tôi sẵn sàng trả cao cho những kịch bản hay nhưng hiếm lắm!”.
Nguồn nhân lực của các nhà hát cũng rất đáng lo ngại. Trong buổi tọa đàm "Mối quan hệ giữa Hội Sân khấu Hà Nội với các đơn vị nghệ thuật sân khấu Hà Nội”, NSND Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội đồng thời là Phó Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội, nhận định: "Các nhà hát của Hà Nội đang rất khó khăn. Vừa qua, không riêng gì Nhà hát Kịch Hà Nội mà Nhà hát Cải lương Hà Nội, Nhà hát Chèo Hà Nội đã phải cắt bớt số diễn viên hợp đồng. Vì 3 tháng đầu năm không có lương chi trả cho số diễn viên này. Số diễn viên nằm trong biên chế, ăn lương từ ngân sách nhà nước phần lớn đã có tuổi, ít diễn”. Về vấn đề khán giả, NSND Thúy Mùi, nguyên Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam từ nhiều năm qua cũng đau đáu đi tìm lời giải thông qua nhiều dự án hướng tới khán giả trẻ như sân khấu học đường, thay đổi trong cách tiếp cận công chúng... nhưng hiệu quả vẫn rất khiêm tốn.
NSND Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam nhận xét: “Thời gian qua, các nhà hát chuyên nghiệp, nhiều cá nhân, tổ chức đã nhạy bén vận dụng quy trình sản xuất sản phẩm văn hóa đại chúng để đưa các loại hình nghệ thuật biểu diễn sân khấu đến gần hơn với khán giả, đồng thời thu về nhiều giá trị lợi ích cả tinh thần lẫn vật chất, cũng đa dạng hóa thành phần tham gia. Tốc độ nở rộ, sôi động, tăng mạnh về số lượng và quy mô hoạt động”. Đặc biệt, biểu diễn ca múa nhạc, hài, các chương trình, sự kiện văn hóa nghệ thuật quảng trường ứng dụng công nghệ cao rất hiệu quả. Nhìn nhận sự phát triển của nghệ thuật biểu diễn thời gian qua, NSND Thúy Mùi cũng cho rằng, có nhiều vấn đề đang bộc lộ: Các sản phẩm văn hóa nghệ thuật chưa phát huy sức mạnh mềm xứng tầm với sự phát triển của đất nước do hoạt động nhỏ lẻ, sản phẩm đưa ra chưa hòa nhập vào dòng chảy nghệ thuật thương mại toàn cầu, chủ yếu tiêu thụ trong nước. Một số đơn vị đưa sản phẩm ra thế giới như Nhà hát Múa rối Thăng Long, Xiếc nhưng cũng chỉ mang tính giới thiệu, hiệu quả kinh tế đa số còn thấp.
Bên cạnh đó, các loại hình nghệ thuật sân khấu chính thống, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống, đang gặp rất nhiều khó khăn trong thu hút khán giả. Hiện tượng thưa vắng, thậm chí đứt gãy phân khúc khán giả trẻ, kéo dài nhiều năm qua. Trong khi nhờ vào công nghệ lăng xê, đã có không ít chương trình nội dung sơ sài, thiếu tính giáo dục, thậm chí phản cảm lại có giá trị thương mại rất cao. Về mặt cơ sở vật chất, trang thiết bị, phương tiện biểu diễn của các đơn vị nghệ thuật hầu hết chưa đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật ngày càng cao của công chúng, chưa theo kịp sự phát triển công nghiệp và công nghệ như vũ bão hiện nay.
Nhiều người trong ngành nhận định, ngành công nghiệp văn hóa nói chung, nghệ thuật biểu diễn nói riêng của Việt Nam đang đối mặt với những thách thức không nhỏ. Thách thức đầu tiên đến từ vấn đề pháp lý do thể chế văn hóa chưa hoàn thiện để có thể hỗ trợ sự đa dạng và năng động của văn hóa mà không can thiệp quá sâu, ảnh hưởng đến sức sáng tạo. Những khoảng trống pháp lý về quyền sở hữu trí tuệ cũng dẫn đến sự yếu kém trong bảo vệ thành quả sáng tạo. Mặt khác, chất lượng dịch vụ, sản phẩm của ngành chưa cao, thiếu sản phẩm văn hóa thương hiệu quốc gia mang chất lượng ở cấp độ khu vực và quốc tế, năng lực cạnh tranh.
Vẫn có những điểm sáng
Mặc dù nhiều đơn vị còn đang gặp khó khăn trong hoạt động nhưng nghệ thuật biểu diễn ở Hà Nội vẫn có nhiều điểm sáng, giúp chúng ta có niềm tin Hà Nội có điều kiện để phát triển công nghiệp văn hóa trong lĩnh vực này nếu tập trung đúng hướng. Trước khi dịch Covid-19 bùng phát, Nhà hát Múa rối Thăng Long là điểm đến không thể bỏ qua của du khách khi tới Thủ đô. Đây cũng là nhà hát có thành tích rất đặc biệt: Là nhà hát múa rối duy nhất tại châu Á biểu diễn liên tục 365 ngày trong năm với hơn 2.000 suất diễn múa rối nước và đã giới thiệu bộ môn nghệ thuật múa rối nước Việt Nam tới hơn 50 quốc gia. Kỷ lục của Nhà hát Múa rối Thăng Long cho thấy nghệ thuật truyền thống hoàn toàn có thể trở thành chủ lực trong công nghiệp văn hóa.
Nghệ thuật mang màu sắc truyền thống khi kết hợp với công nghệ biểu diễn hiện đại còn có khả năng tạo ra những tác phẩm lớn, có sức hấp dẫn mạnh mẽ với công chúng trong nước. Chẳng hạn, chương trình "Tinh hoa Bắc Bộ” - chương trình biểu diễn thực cảnh độc đáo ở Sài Sơn, Quốc Oai, Hà Nội - đã liên tiếp xác nhận nhiều kỷ lục và được trao giải thưởng quốc tế. Có thể kể tới 2 kỷ lục Guinness Việt Nam như "Show diễn có sân khấu mặt nước lớn nhất Việt Nam” và “Show diễn có số lượng diễn viên là nông dân đông nhất Việt Nam”; giải vàng Stevie Awards châu Á - Thái Bình Dương năm 2018, giải “Chương trình biểu diễn văn hóa thực cảnh hàng đầu 2019” của Hàn Quốc... “Tinh hoa Bắc Bộ” còn được kênh truyền hình CNN nhận xét là “vở diễn nhất định phải xem khi đến Hà Nội”. Đó là sự ghi nhận vô cùng ý nghĩa của cộng đồng quốc tế dành cho chương trình thực cảnh đầu tiên của Hà Nội. Lễ hội âm nhạc “Gió mùa” (Monsoon Music Festival) do nhạc sĩ Quốc Trung làm tổng đạo diễn từ nhiều năm qua đã trở thành thương hiệu văn hóa - âm nhạc đặc sắc của Thủ đô. Qua 5 mùa tổ chức trực tiếp trên sân khấu (từ năm 2014 đến 2019, riêng năm 2020 do diễn biến dịch Covid-19 nên chương trình được làm theo hình thức online), đã có 250 nghệ sĩ biểu diễn trong nước và quốc tế góp mặt, khoảng 170.000 lượt khán giả tham gia...
Công nghiệp văn hóa được hiểu đơn giản là một ngành công nghiệp bao gồm các hoạt động sản xuất sản phẩm, dịch vụ văn hóa gắn với yếu tố sáng tạo phục vụ cho thị trường, yếu tố thị trường có thể nói là "thước đo" quan trọng. Rõ ràng, Hà Nội đã và đang có những chương trình thực sự tạo được thương hiệu riêng, thu hút được rất đông khán giả quan tâm thưởng thức. Với những thành công về số lượng người xem, các chương trình kể trên có thể coi là những gợi ý quan trọng khi chọn thế mạnh để phát triển công nghiệp văn hóa.
Nỗ lực tập trung vào thế mạnh
Việc xác định đúng và tập trung vào lĩnh vực thế mạnh là một đòi hỏi quan trọng nhằm đảm bảo đưa nghệ thuật biểu diễn trở thành ngành công nghiệp văn hóa thành công. Các cuộc tọa đàm về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 - Thực trạng và giải pháp” do Thành ủy Hà Nội tổ chức gần đây đều nhấn mạnh tới việc nhận diện tiềm năng, thế mạnh của Hà Nội trong các lĩnh vực công nghiệp văn hóa. Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân sáng tạo (VCE Club) cho rằng: “Xây dựng thương hiệu Thành phố sáng tạo cho Hà Nội phải bắt đầu từ việc tìm một bản sắc riêng biệt cho thành phố này”. Dự thảo Nghị quyết chuyên đề “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô, giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” xác định mục tiêu: “Tập trung đầu tư phát triển một số lĩnh vực công nghiệp văn hóa giàu tiềm năng, lợi thế riêng có của Thủ đô”. Với riêng lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, đây cũng là đòi hỏi hết sức quan trọng, đảm bảo cho việc tập trung có hiệu quả vào một số lĩnh vực thế mạnh như âm nhạc, nghệ thuật truyền thống kết hợp với công nghệ biểu diễn hiện đại, các chương trình nghệ thuật đường phố nhằm thúc đẩy phát triển du lịch...
Với quan điểm “Văn hóa không chỉ là mục tiêu, động lực mà còn là sức mạnh nội sinh, nguồn lực quan trọng phát triển bền vững Thủ đô”, Hà Nội đặt quyết tâm chính trị rất cao trong việc thực hiện thành công công nghiệp văn hóa. Điều này đòi hỏi các đơn vị nghệ thuật của Thủ đô cũng phải chuẩn bị tâm thế sẵn sàng vượt khó.
Khó khăn thách thức rất nhiều, đặc biệt là khi đa số các nhà hát của Thủ đô còn đang “đau đầu” với vòng luẩn quẩn cả trong sáng tác, dàn dựng và quảng bá như kể trên. Tuy nhiên, xã hội hóa hay công nghiệp hóa là xu thế tất yếu, là đòi hỏi của thời đại mà chúng ta phải sẵn sàng đón nhận và thực hiện từng bước sao cho hiệu quả nhất.
Xuất phát từ thực tiễn trên, thời gian tới, nhằm phát triển có hiệu quả các ngành công nghiệp văn hóa ở Hà Nội, từ góc độ thể chế, cần thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:
Một là, cần có sự phát triển đồng bộ từ yếu tố con người đến cơ sở hạ tầng và đặc biệt là các sản phẩm nghệ thuật ở các thành phố lớn trực thuộc trung ương, trong đó đặc biệt là Hà Nội. Đó là các tác phẩm nghệ thuật có giá trị và chất lượng cao, cơ sở vật chất tốt, trình độ nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu cao. Tập trung vào một số sản phẩm nghệ thuật dân tộc và hàn lâm. Nên khảo sát thêm về lực lượng, đội ngũ trình diễn để có sự điều chỉnh, đầu tư thêm, khai thác nguồn lực một cách hiệu quả.
Các thành phố lớn có nhiều tiềm năng trong việc đầu tư, phát triển ngành Nghệ thuật biểu diễn nhưng chưa được khai thác một cách tối đa. Vì vậy, cần có sự chung tay của ba nhóm yếu tố như ngân sách công (không đưa trực tiếp vào show diễn, chẳng hạn tài trợ được địa điểm biểu diễn bằng cách xây dựng một nhà hát đủ chuẩn); nguồn thu trực tiếp từ show diễn và bảo trợ (đến từ các thương hiệu, nhà tài trợ, quảng cáo, tổ chức phi chính phủ…) mới tạo nên được giải pháp lâu dài, bền vững.
Cần đưa ra phân tích những hạn chế chủ quan trong quản lý của các cơ quan chức năng và hoạt động của các hội nghề nghiệp, đây là yếu tố tác động đến sự phát triển của các ngành CNVH. Bên cạnh đó, cần sự liên kết chặt chẽ giữa các ngành CNVH với nhau, nếu đầu tư riêng lẻ sẽ hạn chế sự phát triển.
Hai là, xây dựng lại cơ chế chính sách tuyển dụng. Bổ sung Nghị định số 161/2018/NĐ-CP ngày 29-11-2018 của Chính phủ các vấn đề liên quan đến trình độ của diễn viên múa, chỉ cần ở mức trung cấp, cao đẳng có mức lương cơ bản thỏa đáng…Có cơ chế đặc biệt về tuổi nghề cho diễn viên, đặc biệt là diễn viên múa ballet, diễn viên xiếc... giảm tuổi về hưu cho loại hình biểu diễn đặc thù. Sửa đổi, bổ sung Nghị định số 21/2015/NĐ-CP quy định về nhuận bút, thù lao đối với tác phẩm điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, sân khấu và các loại hình nghệ thuật biểu diễn khác.
Ba là, xây dựng đề án đào tạo đặt hàng đối với các trường, học viện nghệ thuật quốc gia để bổ sung vào nguồn nhân lực còn hạn chế (Đề án này đã được áp dụng thử nghiệm thành công với các nhà hát tuồng, chèo, cải lương, ca múa nhạc). Xây dựng cơ chế tuyển chọn người có đủ điều kiện để gửi đi học các ngành ở những nước đã thành công trong nghiệp văn hóa như: Mỹ, Hàn Quốc, Ý…
Bốn là, tạo điều kiện về cơ chế, chính sách để các đơn vị nghệ thuật sáng tạo các mô hình kinh doanh nghệ thuật mới, gắn với nhu cầu thị trường, thúc đẩy sự năng động, sáng tạo, đổi mới, kích thích các tài năng và nâng cao hiệu quả sản xuất các sản phẩm nghệ thuật. Từng bước giúp ngành Nghệ thuật biểu diễn đi sâu vào khai thác khía cạnh kinh tế, làm giảm sự phụ thuộc vào cơ chế bao cấp, đồng thời góp phần gia tăng sự bền vững của văn hóa.