Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi
SÂN KHẤU ĐA DẠNG VỚI LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG
Đạo diễn Đường Minh Giang
Thưa quý vị đại biểu các vị khách quí cùng anh chị em đồng nghiệp.
Những năm gần đây, hoạt động nghệ thuật sân khấu truyền thống gặp khá nhiều khó khăn trước sức ép cạnh tranh của các loại hình giải trí, sân khấu chúng ta đang phải đối mặt với vô vàn thách thức, chúng ta luôn hỏi nhau, tác động của những yếu tố khách quan nào khiến cho sân khấu vắng khách, tình trạng thiếu kịch bản hay à, hay thiếu đạo diễn, thiếu diễn viên giỏi, hay là thiếu kinh phí…vv
Vâng! Xin thưa rằng, rất nhiều yếu tố. Nhưng cho tôi kể một sự việc mà tôi được tiếp cận... Đó là gần đây. Tôi được gặp một nhóm bạn trẻ, họ đã nhận ra được thực trạng nghệ thuật sân khấu ngày càng nhận được ít sự quan tâm, hiểu biết của các bạn trẻ, vì thế, một nhóm học sinh đến từ các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội đã quyết tâm thành lập dự án Trường Ca Kịch Viện nhằm lan tỏa sự quan tâm và niềm yêu mến đối với cái đẹp, cái hay của nghệ thuật lịch sử truyền thống. họ đã nhận thức được điều này và đưa ra ý tưởng cùng giải pháp, họ ngày càng có nhiều việc làm bởi cái hay của nghệ thuật truyền thống lịch sử. Bên cạnh đó, họ sử dụng công nghệ truyền thông để tạo đà cho khán giả có nhiều cơ hội hơn trong việc tiếp cận và lựa chọn hình thức giải trí, điều này cũng có nghĩa, họ đã đề cao chất lượng nghệ thuật luôn phải đặt lên hàng đầu, họ phải có cách tiếp cận mới, có sự cách tân để hướng tới thế hệ trẻ.. Vậy thì họ đã làm thế nào ?... Trường Ca Kịch Viện bắt đầu khởi động từ năm 2020, dù đúng vào thời điểm dịch COVID-19 bắt đầu bùng phát nhưng nhóm đã tìm mọi cách để vận hành và tiếp cận đông đảo người trẻ cùng yêu thích sân khấu. Những bạn trẻ này đã ứng dụng sự phát triển của công nghệ, kỹ thuật trong thời đại số vào việc bảo tồn, lưu giữ và tuyên truyền các giá trị văn hóa truyền thống lịch sử.. Tuy nhiên. Ý thức của họ rất cao nhưng công thức để làm lịch sử truyền thống thì họ chưa có nhiều kinh nghiệm, nhưng dù sao, chúng ta cũng có thể thấy, thế hệ trẻ đã và đang từng bước đến gần hơn với nghệ thuật sân khấu, đặc biệt là sân khấu lịch sử truyền thống, chính tầng lớp này sẽ là người lưu giữ và lan tỏa nét đẹp của nghệ thuật truyền thống trong nước và quốc tế. Dù còn nhiều khó khăn, nhưng nghệ thuật sân khấu cũng đã và đang khẳng định mình là một trong những môn nghệ thuật giải trí mang đậm truyền thống, bản sắc của dân tộc Việt Nam.
Thưa quý vị !
Câu chuyện mà tôi vừa đưa ra để quí vị xác nhận một thông tin nhỏ về sân khấu thực tiễn hiện nay do thế hệ trẻ của chúng ta đang vận động thế nào trong xã hội, dù sao qua đó, chúng ta cũng đã nhìn thấy lớp trẻ có phần nào giải quyết một chút các yếu tố khó khăn của thực trạng sân khấu hiện nay..
Thưa quý vị !
Việt Nam ta là một quốc gia được phát nguồn từ lịch sử truyền thống cổ đại đa sắc tộc với lịch sử lâu đời và nền văn hóa rực rỡ. Lịch sử nước ta với bề dày mấy ngàn năm và trải qua nhiều biến thiên, thăng trầm qua nhiều triều đại, nhiều giai đoạn đầy biến cố. Trong chiều dài lịch sử ấy, cũng xuất hiện không ít nhân vật tài danh, có số phận đầy kịch tính, bi kịch, chính kịch, hài kịch, và qua năm qua tháng qua nhiều thế kỷ, nhiều bài học lịch sử về dựng nước, giữ nước, nhân sinh quan đã nhìn sâu vào những phẩm chất tốt đẹp của con người vẫn còn nguyên giá trị trong cái nhìn soi chiếu của con người hiện đại hôm nay, mặc dù, lịch sử đã bao phen lật lên chôn xuống qua các cuộc trường chinh .. Vì vậy! Hàng nghìn năm nay, nhân dân các dân tộc đã sáng tạo ra hàng trăm loại hình nghệ thuật biểu diễn đa sắc màu, với nhiều trường phái và phong cách khác nhau, tạo nên một kho tàng nghệ thuật Việt Nam chói lọi. Nghệ thuật biểu diễn là một loại hình nghệ thuật trực tiếp thu hút thị giác và thính giác của con người, nền tảng của nghệ thuật biểu diễn là tái hiện hành vi của con người trong điều kiện nghệ thuật hư cấu, tức là người diễn viên đóng vai và tạo ra nhân vật. Diễn viên có thể xây dựng sự sáng tạo dựa trên kịch bản nhưng vẫn phải trung thành với nhân vật do nhà viết kịch tạo ra. “Trung thành” không phải là biểu diễn một cách máy móc, mà trong đó bao gồm cả sự “tái tạo” đầy sức sống. Chính nhờ "tái tạo", một diễn viên có năng lực sẽ đem lại sinh mệnh "sống" cho các nhân vật trong kịch bản.. Với sân khấu mang đề tài lịch sử thì luôn là nguồn cảm hứng chưa bao giờ vơi cạn. Những vở diễn sân khấu về đề tài lịch sử luôn có một sức sống mới mẻ, chứa đựng tính thẩm mĩ - giáo dục cao và có khả năng chinh phục khán giả hiện đại, nhất là các bạn trẻ, thực sự là điều không dễ dàng. Phải nói rằng, trong đời sống hiện đại, sân khấu về đề tài lịch sử vẫn là một phần quan trọng xây dựng nên nền tảng đời sống tinh thần. Vì thế, nó cần được chăm sóc, nâng đỡ... Đối với các bộ môn nghệ thuật sân khấu kịch hát truyền thống như chèo, tuồng, cải lương, những vở diễn về đề tài lịch sử vẫn luôn là lợi thế. Vì thế, lịch sử vẫn luôn là mảnh đất màu mỡ để các nhà biên kịch, đạo diễn và diễn viên có đất để thỏa sức sáng tạo.
Thưa quí vị!
Như tôi đã nói về lớp trẻ hiện nay trong những năm qua, hiện tượng học sinh quay lưng lại với bộ môn lịch sử thực sự là một hồi chuông báo động. Bởi thế, nghệ thuật sân khấu nếu làm tốt chức năm thẩm mĩ - giáo dục của mình, chắc hẳn sẽ ít nhiều góp phần nâng cao nền tảng đời sống tinh thần cho công chúng, làm cho công chúng thêm hiểu, thêm yêu mến lịch sử nước nhà qua các vở diễn của mình.. Và rằng! Chính lớp trẻ (Hay một số người của lớp trẻ). Họ không quay lưng, mà còn đi vào con đường lịch sử dùng sân khấu làm thông điệp cho chính lớp trẻ và các thế hệ tiếp theo qua các công cụ công nghệ truyền thông hiện đại và địa chí hóa sân khấu ở khắp mọi nơi, Vậy, xin hỏi rằng, liệu đây có phải là một tín hiệu đáng lưu ý để quan tâm và đầu tư hay không ?
Trong khi đó, có một thực tế là các vở diễn về đề tài lịch sử thường được dàn dựng hết sức công phu, hoành tráng, kinh phí lớn, số lượng người rất đông, song, sức sống của nó cũng không mấy khi được bền lâu, chưa nói đến việc đi hội diễn để lấy thành tích nghệ sĩ ưu tú và nhân dân, sau đó thì cất kho. Bởi thế, nhiều nghệ sĩ đã nói về việc phải có cách nào đó để đưa được các vở diễn, các trích đoạn sân khấu về đề tài lịch sử vào biểu diễn trong học đường như những buổi học "ngoại khóa", chắc hẳn sẽ thu nhận được những hiệu quả khả quan, nhưng nói thì thế, còn làm thì không năng động bằng lớp trẻ.. Và rằng! Nếu làm được điều này, chắc chắn việc giảng dạy và học tập môn lịch sử sẽ sinh động, thú vị và không còn nhàm chán, khô khan nữa, sân khấu cũng chắc chắn có thêm một lực lượng khán giả trẻ hùng hậu. Nhưng đôi khi, giữa ý tưởng và hiện thực luôn là những khoảng cách quá... xa vời..
Thưa quí vị!
Cá nhân tôi cho rằng; Để làm ra sân khấu với các chủ đề lịch sử cũng sẽ rất hay những cũng sẽ rất khó. Bởi vì, rất dễ sa vào việc "minh họa lịch sử". Mà nếu là "minh họa lịch sử", thì khán giả đọc lịch sử còn hay hơn. Bởi người làm nghề phải hiểu rằng, điều khán giả chờ đợi ở một vở diễn sân khấu là cái nhìn về lịch sử phải gắn liền với lăng kính của con người ngày hôm nay.. Ngoài ra, nó còn phải chứa đựng cả sự ngưỡng mộ, tôn kính, tri ân đối với những nhân vật lịch sử có tầm vóc, công lao lớn đối với đất nước.. Chỉ có điều, với nghệ thuật sân khấu, thì những "góc khuất" của lịch sử, là những điều mà trong chính sử không được ghi chép rõ ràng mà vẫn như có một tấm màn sương khói bao phủ và mang màu sắc huyền thoại thì đó chính là mảnh đất phù sa màu mỡ cho sân khấu thể hiện.. Và cũng có nhiều ý kiến cho rằng, thực hiện sân khấu về đề tài lịch sử hay bị sự thật lịch sử nó "khống chế" vì phải tôn trọng sự thật lịch sử. Nó đối trọng với việc làm nghệ thuật sân khấu thì phải ước lệ hóa, nhân cách hóa, hư cấu hóa, thậm trí là cả chính trị hóa nhân vật lịch sử, đưa những giá trị nghệ thuật đạt đến cảnh giới của mở rộng tư duy, sáng tạo đạt đến độ bay bổng, lãng mạn. Tuy nhiên, vẫn phải có chuẩn mực và không làm sai lệch lịch sử. Bởi vậy, cái khó nhất của người sáng tạo chính là việc giải quyết thỏa đáng các mâu thuẫn thì mới có một vở diễn về đề tài lịch sử hấp dẫn, thuyết phục. Nó đòi hỏi người sáng tạo, người đạo diễn phải có một tầm tư duy nhất định, sự hiểu biết và lý giải lịch sử sắc bén và nhạy cảm..
Thưa quí vị!
Gần đây, có ý kiến cho rằng trên thế giới đang diễn ra hiện tượng xâm lược về văn hóa như là sự tiếp tục của những cuộc xâm lược bằng súng đạn và kinh tế. Tôi cho không hẳn là như vậy. Bởi văn hóa là hoà bình, văn hóa là không xâm lược. Cảm giác bị xâm lược, nếu có, chẳng qua là cái cảm giác và sĩ diện của kẻ yếu. Chúng ta đang sống trong một thế giới duy nhất và cũng có thể nói là thống nhất. Và tôi vẫn đang xoay quanh vấn đề thế hệ trẻ với câu chuyện lịch sử và các thế hệ lịch sử để nhằm gửi đi một thông điệp rằng; Thế hệ trẻ vẫn đã và đang tiếp nối thế hệ cha ông gánh vác văn hóa Việt, mà sân khấu là một phần của văn hóa đó, và tôi cũng cho rằng; Nếu như chúng ta có một nhà hát đặc thù, chuyên dàn dựng các vở diễn mang tính chuyên biệt về lịch sử cổ trang. Và các trường học khi học đến triều đại nào đó và muốn học sinh của mình có những ví dụ minh họa cụ thể, sinh động có thể hợp đồng với nhà hát để đưa học sinh đến xem biểu diễn. Đồng thời sân khấu đặc thù ấy cũng có những khán giả yêu thích và quan tâm đến lịch sử cổ trang của riêng mình. Như thế rất tiện lợi cho một công đôi việc, học sinh và khán giả vừa được học lịch sử còn sân khấu vừa có thông điệp đào tạo được khán giả nói chung và lớp trẻ nói riêng.
Bên cạnh đó thì cũng cần đẩy mạnh các hoạt động truyền thông trên các nền tảng mạng xã hội. Các trang fanpage (Phen pết) được sử dụng như một kênh thông tin chính thức của các đoàn nghệ thuật với các nội dung được cập nhật nhanh chóng và rất gần gũi với khán giả. Phương pháp này đang chứng minh nhiều ưu điểm vượt trội so với loa đài amply lắp trên xe chạy rong ruổi khắp các đường làng ngõ phố giới thiệu vở diễn một đêm duy nhất cho một gánh hát hoặc sau này là website truyền thống, và trước mắt, các trang fanpage đã mang lại hiệu quả tích cực về quảng bá và cũng hiệu ứng cho doanh thu.
Và để tồn tại, nghệ thuật sân khấu lịch sử truyền thống chúng ta buộc phải vươn lên, khẳng định mình bằng chất lượng nghệ thuật mang tầm khu vực và quốc tế. Mỗi tác phẩm sân khấu lịch sử truyền thống ấy cần được quan tâm đáp ứng nhu cầu giải trí của khán giả, cần hướng đến những giá trị hiện thực xã hội và cần “trẻ hóa” kịch bản, điều đó vừa không làm mai một các giá trị truyền thống và lịch sử, vừa đổi mới, nâng cao chất lượng về mọi mặt. Thường xuyên cập nhật thông tin, bám sát đời sống và nhu cầu của khán giả trẻ để kịp thời có những sản phẩm nghệ thuật hấp dẫn, gần gũi với cuộc sống đương đại nhằm để thu hút đông đảo các tầng lớp khán giả, đặc biệt là thế hệ trẻ thanh thiếu niên, để đem đến cho họ những làn gió mới.