Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi

 Sân khấu Hà Nội cần quan tâm đến cuộc sống đương đại

Thu Huyền

Cùng với thời gian, sân khấu gặp nhiều khó khăn trong hoạt động. Thiếu khán giả, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao nên những loại hình sân khấu truyền thống so với quá khứ không những không phát triển, thậm chí còn thụt lùi. Đã có những hao mòn, mất mát mà chưa biết bù đắp bằng cách nào.

So với các loại hình sân khấu khác, kịch nói được xem như người em tiên phong, xung kích trên tất cả mũi nhọn của cuộc sống. PGS, TS Phạm Duy Khuê cho biết, nhiệm vụ quan trọng của kịch nói là phản ánh những vấn đề hiện đại, con người của đương thời. Tuy nhiên cùng với thời gian, sân khấu đang gặp nhiều khó khăn trong hoạt động. Thiếu khán giả, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao nên những loại hình sân khấu so với quá khứ không những không phát triển, thậm chí còn thụt lùi. Đã có những hao mòn, mất mát mà chưa biết bù đắp bằng cách nào.

Sân khấu kịch nói từng có thời kỳ vàng son, khi khán giả lần lượt xếp hàng mua vé, chính là vì đã bám sát những vấn đề đang nóng hổi của cuộc sống. Người xem không chỉ cảm thấy câu chuyện trên sàn diễn là của chính bản thân họ và những người xung quanh mà còn hiểu được những ngầm ý sâu xa mà tác giả và đạo diễn gửi tới khi cuộc sống bước vào ngưỡng cửa mới. Đó chính là tính dự báo - chức năng vô cùng quan trọng của văn học, nghệ thuật nói chung và sân khấu nói riêng.

Thế nhưng, bây giờ nhiều sân khấu thích dựng kịch lịch sử và dân gian, đó chính là sự né tránh trách nhiệm. Lý giải của người làm nghề: Động chạm đến những vấn đề nóng bỏng của thời cuộc rất khó, vì sự “nhạy cảm” và điều đó khiến cho vở diễn có thể không được lên sàn diễn. Dựng kịch lịch sử, dân gian an toàn hơn. Song thực tế, nghệ thuật sân khấu kịch nói không thể cứ bám mãi vào việc “mượn xưa nói nay” mà cần nói thẳng, nói thật và phải trực tiếp đối diện với cuộc sống phức tạp đang thay đổi từng ngày, từng giờ ngoài kia.

“Chúng tôi không ngại dàn dựng những vở diễn về đề tài hiện đại, nhưng vấn đề đầu tiên là kịch bản. Rất khó tìm được một kịch bản tốt về cuộc sống đương đại. Tiêu chí đầu tiên quyết định việc có dàn dựng một vở diễn hay là kịch bản phải chất lượng”, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Nguyễn Sĩ Tiến, Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ cho biết. Theo ông, có kế hoạch dàn dựng tác phẩm mới là các thành viên hội đồng nghệ thuật của nhà hát lại đau đầu lựa chọn. “Nhiều khi đọc đi đọc lại các tác giả, chúng tôi lại chọn dựng kịch bản của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ, vì cảm thấy chưa có tác phẩm tốt hơn”, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến tiết lộ.

Việc tìm kiếm kịch bản tốt luôn là vấn đề của các nhà hát, đơn giản vì “không có “bột” tốt thì đạo diễn có là phù thủy đi chăng nữa cũng khó dàn dựng thành một vở diễn - “hồ” hay”. Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội cho biết, đơn vị này cũng đọc nhiều kịch bản gửi đến, song ít có kịch bản ưng ý nên nhiều khi các đạo diễn, diễn viên đành tự viết kịch bản với nhau, dàn dựng đến đâu thì cùng nhau sửa đến đó. Đây không phải là cách làm hay, nhưng vì các tác giả lão luyện đã quá tuổi sáng tạo, mà đội ngũ viết kịch trẻ thì vẫn chưa thấy bóng dáng.

Nhà viết kịch Nguyễn Đăng Chương nhận định, sân khấu đang khủng hoảng đội ngũ tác giả trẻ cả về lượng lẫn chất. Số tác giả có tác phẩm dàn dựng thường xuyên chỉ đếm trên đầu ngón tay. Một thực tế dễ nhận thấy là các tác giả đang bế tắc về phương pháp sáng tạo. Người cầm bút hôm nay đang nhìn nhận, đánh giá cuộc sống bằng lăng kính chủ quan và hết sức mơ hồ. Cũng có thể họ có năng khiếu nhưng thiếu khát vọng, mà nghề cầm bút rất khắc nghiệt.

Một số nhà biên kịch có ý thức nhưng không đủ tài chuyển tải thông điệp cuộc sống mà thế hệ ngày nay đang mong chờ. Nhiều vở diễn bắt đầu bằng một ý tưởng rất mạnh bạo, nhưng sau đó, tác giả và đạo diễn không đủ sức đi sâu khai thác đến nơi đến chốn vấn đề đặt ra nên cuối cùng lại vòng vo qua những câu thoại vô hồn. Các tác phẩm kịch hiện nay không đối thoại được với con người, không làm cho khán giả cười, cũng không làm cho người ta khóc. Họ không đến với sân khấu vì sân khấu đã tụt lùi so với cuộc sống của họ mấy chục năm rồi.

Việc khủng hoảng đội ngũ sáng tác khiến PGS, TS Nguyễn Tất Thắng, người từng làm chủ tịch hội đồng giám khảo nhiều cuộc liên hoan lên tiếng: “Chúng ta phải mau chóng tìm kiếm nhân tố mới và gửi ra nước ngoài học viết kịch bản sân khấu. Nếu không tình hình sẽ rất bi quan”. Khi được hỏi, nhà chuyên môn nào cũng bắt được căn bệnh trầm kha của sân khấu hiện nay chính là kịch bản, song khó ai đưa ra được giải pháp hữu hiệu.

Thực tế là, người làm nghề cứ kêu thiếu kịch bản hay, còn các cây bút trẻ bước chân vào nghề đều cảm thấy mình bị bỏ rơi. Tác giả trẻ Trần Kim Khôi thổ lộ, anh đã gửi kịch bản đến nhiều nhà hát và thường nhận được sự im lặng.

Để chấn hưng nền sân khấu, hay nói cách khác là để sân khấu lấy lại được khí thế của thời hoàng kim ngày xưa, thì khó khăn lớn nhất vẫn là làm sao có tác phẩm hay mà điều này thì phải có thời gian. Mấy năm qua, mảng đào tạo gần như bị bỏ trống. Muốn có nghệ sĩ giỏi thì phải đầu tư thật kỹ lưỡng. Hiện nay, những con chim đầu đàn của ngành sân khấu vốn được đào tạo bài bản ở Nga cũng đã già. Trường Sân khấu Điện ảnh Hà Nội đang thiếu lắm những người thầy giỏi. Vì thế, chúng ta cần xây dựng đề án đào tạo lực lượng nghệ sĩ, mà văn học nghệ thuật lại có đặc thù riêng, chứ không như bên tự nhiên. Nếu đầu tư cho một nhà máy, sau 5 năm có kết quả rõ rệt. Song đầu tư cho nghệ thuật, 5 năm vẫn là quá ít, chưa kể còn nhào nặn giữa thực tế và lý thuyết, điều kiện làm nghề. Nên người ta vẫn nói, gắn bó được với nghệ thuật, ngoài cái tài còn phải có cái duyên. Mà cái duyên thì do trời định, con người chỉ biết tuân theo.

Nhiệm vụ cần thiết nữa là bảo tồn và nâng cao chất lượng biểu diễn nghệ thuật sân khấu. Hiện nay, do cơ chế thị trường, diễn viên trẻ có xu hướng làm nhanh, làm gọn nhưng sự chuyên sâu, điêu luyện thì lại bị mai một. Họ ít chịu khổ luyện cho một điệu múa hay những động tác khó, rồi ánh mắt, đài từ làm sao để bật ra cái thần của nhân vật. Diễn viên phải diễn xuất để khán giả trong và ngoài nước thán phục mới được. Bên cạnh đó, phải tích cực quảng bá đến đông đảo người dân, nhất là trong điều kiện báo chí, truyền thông rất mạnh. Nếu không có môi trường hoạt động thì rất khó giữ những giá trị truyền thống. Người nghệ sĩ sân khấu phải làm thế nào để khán giả cảm thấy sàn diễn là thiên đường nghệ thuật, thiên đường giải trí. Điều này đang bị bỏ ngỏ.