Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi
SÂN KHẤU THỦ ĐÔ VỚI TÍNH TRUYỀN THỐNG VÀ HIỆN ĐẠI
NSND Bùi Thanh Trầm
Kính thưa quý vị đại biểu, thưa Hội thảo!
Hà Nội là nơi hội tụ tinh hoa của văn hoá nghệ thuật, cũng là nơi quy tụ những loại hình sân khấu truyền thống hay còn gọi là kịch hát dân tộc nổi bật, mang những nét đặc trưng riêng biệt, góp phần hình thành nên giá trị văn hoá ngàn năm của đất Kinh kỳ. Ôm chứa trong mình một giá trị văn hoá, tinh thần đặc sắc, sân khấu nghệ thuật truyền thống luôn nắm giữ vai trò là một lĩnh vực góp phần bồi đắp và phát triển hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Bởi vậy, kịch hát dân tộc nói chung và của Hà Nội nói riêng là món ăn tinh thần, là hơi thở cuộc sống của người dân qua rất nhiều thế hệ. Nghệ thuật sân khấu chèo, tuồng, rối nước… chính là hồn cốt, là niềm hứng khởi chia sẻ, hoà đồng của các giai tầng trong xã hội. Sân khấu nghệ thuật truyền thống chứa đựng đời sống văn hoá tinh thần của người dân, trong đó có nhiều giá trị đạo đức, mối quan hệ xã hội…”.
Đơn cử trong Nghệ thuật sân khấu Chèo truyền thống cho thấy các câu chuyện thường xảy ra nơi thôn dã, để nói những mối quan hệ tốt xấu về mẹ chồng nàng dâu, dì ghẻ con chồng, vợ chồng bè bạn, anh em tớ thày. Các tích chèo (cổ) thường là những câu chuyện kể về cuộc đời hoặc một quãng đời có tác dụng quyết định số phận nhân vật, lấy nhân lễ nghĩa chí tín làm cơ sở hành động trong quan hệ ứng xử của các nhân vật. Một số vở Chèo: “Lưu Bình – Dương Lễ”, “Quan âm Thị Kính”, “Xúy Vân giả dại”… với bài học làm người đã đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của công chúng, đề cao cái thiện, cái đẹp, cái cao thượng, thấm đẫm chủ nghĩa nhân văn dân tộc, mang những vẻ đẹp của thuần phong mỹ tục dân tộc, những mẫu mực về đạo đức truyền thống. Có thể nói, đề tài của sân khấu truyền thống vừa đáp ứng được nhu cầu thẩm mĩ của khán giả, đồng thời cũng tác động tích cực đến nhận thức, hình thành nhân cách của con người trong quá trình phát triển. Chẳng hạn như hình tượng nhân vật Thị Mầu, Thị Kính trên sân khấu Chèo đã đi vào cuộc sống xã hội như một lẽ tự nhiên gần gũi trong cuộc sống xã hội đời thường: nói sự lẳng lơ được gắn với cái tên Thị Mầu, nói về nỗi oan khiên là nhắc đến Thị Kính… như vậy hình tượng sân khấu đã hình thành một giá trị đạo đức, một lối sống đã thấm sâu vào đời sống con người trong xã hội. Từ sự cảm nhận về cái xấu, cái tốt mà người xem có những ứng xử phù hợp hướng đến những giá trị nhân văn cao đẹp.
Trong thời kỳ cách mạng, đề tài lịch sử là mảnh đất màu mỡ của sân khấu truyền thống. Những tác phẩm về đề tài lịch sử bao giờ cũng có sức truyền cảm, có tác động trực tiếp đến người xem về lòng tự hào chống giặc ngoại xâm của dân tộc. Nhiều tác giả đã có công đóng góp cho mảng đề tài này được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh trên lĩnh vực sân khấu như: Tác giả Tào Mạt với “Bài ca giữ nước”; tác giả Tống Phước Phổ với “An Tư công chúa”, “Lam Sơn khởi nghĩa”; tác giả Thế Lữ với “Đề Thám”... Chiến tranh cách mạng là hiện thực sống động của một thời kỳ hào hùng, song cũng không ít những bi thương. Nhiều tác phẩm sân khấu phản ánh được tầm vóc chiến thắng của dân tộc với góc nhìn đa chiều, đa diện, sâu sắc. Góp phần vào những thành tích này phải kể đến những tác phẩm sân khấu được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh như: “Chị Nhàn”, “Đại đội trưởng của tôi” của tác giả Đào Hồng Cẩm; “Chị Hòa”, “Một đảng viên” của tác giả Học Phi; “Nguyễn Văn Trỗi” của tác giả Trần Hữu Trang...
Bước vào thời kỳ đổi mới, nhiều bộ môn nghệ thuật sân khấu vẫn được gìn giữ và phát huy giá trị. Nhiều văn nghệ sĩ cao tuổi vẫn tâm huyết tiếp tục sự nghiệp sáng tạo; lớp nghệ sĩ trẻ có nhiều cố gắng tìm tòi cái mới, năng động, tự chủ, đem đến cho đời sống nghệ thuật sân khấu nước nhà triển vọng phát triển mới trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế. Nhiều tác phẩm sân khấu được phổ biến, công diễn trước công chúng hoặc được phổ biến trên các phương tiện thông tin đại chúng đã mạnh mẽ lên tiếng phê phán sự thoái hóa, biến chất trong con người ở nhiều cấp độ. Một số vở diễn đề tài cuộc sống mới, tiếp tục phê phán lối sống hám lợi của lớp người thời mở cửa, bên cạnh đó ngợi ca những người chịu đựng gian khổ, hy sinh vượt qua bóng tối, giữ vững phẩm giá, nhân cách con người. Những vở diễn phản ánh đề tài xã hội được công chúng quan tâm phản ánh sự xuống cấp của đời sống xã hội là tâm điểm mới của sân khấu Cải lương trên cả hai miền Nam Bắc. Nhiều vở diễn được công chúng yêu thích như: “Dốc sương mù” (tác giả: Lê Duy Hạnh”, “Hai dòng nước” (tác giả: Ngô Hồng Khanh), “Trái tim trên lửa hung tàn” (tác giả: Tất Đạt), “Người trong cõi nhớ” (tác giả: Lưu Quang Vũ), “Câu thơ yên ngựa” (Hoàng Yến), “Tình mẫu tử” (tác giả: Viễn Châu)… Nhiều vở diễn phê phán lớp người đổi mới đã cho thấy sự phát triển của sân khấu đã theo sát hiện thực cuộc sống, phản ánh kịp thời những bức xúc xã hội, được công chúng đón nhận và soi rọi bức tranh đạo lý của xã hội.
Với điểm mạnh là phản ánh trực tiếp đời sống xã hội, tâm tư của con người trong xã hội đương đại, nhiều vở diễn sân khấu kịch đã xoáy vào những vấn đề nhân tình thế thái của xã hội như “Nguồn sáng trong đời”, “Vụ án 2000 ngày” (Lưu Quang Vũ)… “Nhân chứng và lịch sử” (tác giả: Hoài Giao), “Đỉnh cao mơ ước” (tác giả: Tất Đạt), “Nhân danh công lý” (tác giả: Võ Khắc Nghiêm), “Bước qua lời nguyền”, “Cuộc chia tay lần cuối” (tác giả: Ngọc Thụ), “Ăn mày dĩ vãng” (tác giả: Chu Lai), “Người không thể chết” (tác giả: Thanh Đạm), “Dạ cổ hoài lang” (tác giả: Thanh Hoàng), “Trở lại kiếp người” (tác giả: Minh Chuyên), “Những mặt người thấp thoáng”, “Tai biến” (tác giả: Xuân Đức)... tích cực phê phán cái xấu, lên án những hành vi, thủ đoạn, mánh lới do sự hằn thù, lối sống thủ đoạn, vụ lợi đang lấn lướt, vừa ngợi ca những gương người tốt việc tốt… đáp ứng nhu cầu giáo dục, chuyển tải những vấn đề xã hội, con người một cách bao quát và sâu sắc.
Kính thưa quý vị đại biểu, thưa các anh chị hội viên!
Trên mảnh đất Thủ đô, không chỉ có các nhà hát ca kịch dân tộc của Hà Nội mà còn có của các đơn vị trực thuộc Trung ương, đây là lợi thế gấp đôi của Hà Nội trong việc nâng cao bản sắc, vị thế của hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật về con người mới của cuộc sống mới - cuộc sống của xã hội hiện đại, nghệ thuật sân khấu cũng biểu hiện một số thiếu sót và lệch lạc trong việc xây dựng hình tượng con người mới - con người của xã hội hiện đại. Cho đến nay, còn không ít vấn đề chưa được giải quyết một cách khoa học, trong đó có vấn đề “vai trò nhân vật trung tâm trong các tác phẩm sân khấu hiện đại”, bởi nhân vật trung tâm của sân khấu hôm nay phải là người có tầm vóc lớn hơn những con người bình thường, tầm vóc của thời đại, nhưng là một con người với những mối quan tâm đến những gì xảy ra, và mối đồng cảm với số phận của mọi con người.
Hiện Sân khấu Thủ đô vẫn thiếu một đội ngũ tác giả chuyên nghiệp, tác giả có bản lĩnh dũng cảm đi trước công chúng, mạnh dạn trả lời những băn khoăn của thời đại, nêu lên những tấm gương, dự báo những nguy cơ. Sân khấu hiện chưa có nhiều những tác giả xông xáo vào những lĩnh vực mũi nhọn của đời sống hiện đại, khắc hoạ tính cách tiêu biểu của con người hôm nay của thời hội nhập, mở cửa, điển hình của xã hội phát triển, của văn hoá phát triển. Chúng ta lại thiếu những người làm phê bình chuyên nghiệp, cộng với sự dễ dãi trong sáng tạo của người làm nghề, sự dễ dãi của người thưởng thức nên sân khấu chúng ta không có được nhiều những tác phẩm đỉnh cao.
Cơ chế thị trường cũng khiến cho đội ngũ sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật sân khấu Thủ đô nói riêng năng động hơn, nhưng cũng làm cho đội ngũ này phân hóa mạnh mẽ, chịu những tác động cả tích cực lẫn tiêu cực. Nghệ thuật sân khấu còn tồn tại xu thế chạy theo đồng tiền đi theo định hướng không đúng, nhiều yếu tố thiếu sự lành mạnh, chính thống như kịch kinh dị, sex, sân khấu ma. Vẫn còn ít tác phẩm hay tạo dư luận và gây tác động mạnh mẽ. Các đề tài truyền thống vắng bớt dần, các đề tài kinh dị, bạo lực, ái tình chụp giật… nổi lên như một cứu cánh tồn tại. Một số vở diễn sân khấu có biểu hiện bắt chước, mô phỏng, chạy theo hình thức và thủ pháp mới, đánh mất bản sắc văn hoá dân tộc. Tác phẩm sân khấu phản ánh hiện thực đời sống mờ nhạt, vì vậy thời gian qua ta thấy không ít nhà hát, rạp chiếu bóng quạnh vắng, không có người xem, tuyển diễn viên trẻ loại hình sân khấu truyền thống không có người, nhiều nghệ sĩ không sống được với nghề nên đã đi tìm mưu sinh khác.
Bên cạnh đó, một số đơn vị nghệ thuật cơ sở vật chất xuống cấp, lực lượng sáng tạo nghệ thuật hoạt động tự do rất khó quản lý, nhiều diễn viên mải chạy show không trau dồi chuyên môn và đạo đức tư cách nghề nghiệp, một số báo chí truyền thông “lăng-xê” diễn viên không thực chất, các sân khấu vẫn trong tình trạng “nghiệp dư hoá” trong quản lý cũng như biểu diễn...
Kính thưa quý vị đại biểu, thưa các anh chị hội viên!
Ban Chấp hành Hội Sân khấu Hà Nội rất mong nhận được nhiều ý kiến tham luận của các nghệ sĩ về “Sân khấu Thủ đô với tính truyền thống và hiện đại” nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng sáng tạo của hội viên, đáp ứng nhu cầu của thời đại, trong việc xây dựng con người mới hôm nay; với nhiệm vụ đặt ra cho Nghệ thuật Sân khấu Thủ đô chính là sự gắn bó, nỗ lực phản ánh chân thực cuộc sống, làm phong phú và sâu sắc thêm chủ nghĩa nhân văn của văn học, nghệ thuật nước nhà; mạnh dạn phê phán cái xấu, cái biểu hiện biến chất, thoái hoá về nhân cách, đạo đức, lối sống góp phần ngăn chặn xu hướng tiêu cực trong đời sống xã hội, tập trung miêu tả con người đương thời, nhân vật trung tâm của sân khấu hiện nay phải là con người sáng tạo trong sự nghiệp xây dựng Thủ đô trở thành Thành phố văn hiến – văn minh - hiện đại.