Sưu tầm: NSND Nguyễn Hoàng Tuấn
SÂN KHẤU VIỆT NAM: THÀNH TỰU VÀ THỰC TRẠNG, THÁCH THỨC VÀ CƠ HỘI
NSND Nguyễn Trung Hiếu
Kính thưa Quý vị đại biểu, các anh chị em nghệ sĩ và toàn thể hội nghị.
Lời đầu tiên, Tôi xin gửi lời chào trân trọng và lời chúc sức khoẻ đến toàn thể quý vị đang có mặt tại buổi hội thảo ngày hôm nay. Với tinh thần cầu thị và mong muốn góp phần vào việc nhìn lại bức tranh chung của sân khấu đã đang và sẽ ra sao, Tôi xin được trình bày tham luận với chủ đề "Sân khấu kịch nói Việt Nam thành tựu và thực trạng thách thức và cơ hội"
Sân khấu nói chung và kịch nói nói riêng suốt chiều dài phát triển, đã luôn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của công chúng. Không chỉ đơn thuần là một loại hình giải trí, kịch nói còn là nơi phản ánh sâu sắc tâm hồn của dân tộc, đạo lý sống, và những vấn đề nóng bỏng của xã hội qua từng giai đoạn lịch sử của đất nước. Trải qua hơn 100 năm, sân khấu kịch nói Việt Nam đã có bao lớp thế hệ nghệ sĩ tài năng tận hiến tạo nên nền nghệ thuật sân khấu kịch nói tiên tiến và đậm bản sắc của dân tộc. Phải kể đến những nhà viết kịch tên tuổi như Lộng Chương, Tất Đạt, Lưu Quang Vũ, Xuân Trình, Anh Biên, Xuân Đức....hay những đạo diễn Dương Ngọc Đức, Trần Hoạt, Nguyễn Đình Nghi, Đình Quang, Xuân Huyền, Doãn Hoàng Giang… Họ là những cây đại thụ của sân khấu Việt Nam trong suốt 50 năm qua. Sự vắng bóng của những cây đại thụ ấy đang để lại khoảng trống hẫng hụt cho sân khấu ngày nay. Với kỷ nguyên hiện đại, kỷ nguyên của công nghệ số, sân khấu của chúng ta đang phải đối mặt với nhiều thách thức mang tính thời đại, đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự đổi mới và thích ứng của những người làm sân khấu.
Với thực trạng sân khấu hiện nay. Chúng ta đang nghèo nàn ở ngay từ khâu kịch bản. Các tác giả có nghề dần khuất bóng nên có rất ít kịch bản mới đạt chất lượng nghệ thuật cao. Trong khi đó các tác phẩm mới, để đạt được tiêu chí của nhà hát không nhiều.
Đặc biệt, kịch bản thiếu vắng các tác phẩm đương đại mang hơi thở cuộc sống, đi thẳng vào các vấn đề nóng bỏng của xã hội, phản ánh chân thực đời sống xã hội. Điều khó khăn từ khâu kịch bản ấy đã buộc nhiều đơn vị nghệ thuật phải lục lại những tác phẩm cũ và biên tập cho hợp với thời đại ngày nay. Chính vì vậy sân khấu chưa đáp ứng được nhu cầu thưởng thức ngày càng cao và đa dạng của khán giả hiện đại.
Cơ chế ngày một thay đổi, nhà hát không còn là lựa chọn tối ưu cho lực lượng diễn viên trẻ gắn bó lâu dài. Nhiều nghệ sĩ trẻ có năng lực vì mưu sinh đã chọn hướng rẽ khác có thu nhập ổn định hơn. Trong khi đó các nghệ sĩ gạo cội, dù tâm huyết, nhưng tuổi tác và sức khoẻ khiến họ không thể đảm nhận, thầy già con hát trẻ, đội ngũ diên viên trẻ thưa vắng dần gây ra một khoảng trống trong lực lượng kế thừa.
Nhiều nhà hát, sân khấu xuống cấp, thiếu trang thiết bị kỹ thuật hiện đại để có thể dàn dựng những vở diễn lớn quy mô. Kinh phí tổ chức quảng cáo cho các vở diễn còn hạn chế. Khiến sân khấu không đủ sức cạnh tranh với các loại hình giải trí hiện đại khác. Và một yếu tố vô cùng quan trọng đó là lực lượng khán giả. Dường như họ đang dần rời xa sân khấu. Sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng số, mạng xà hội, game show, điện thoại thông minh ...đã làm thay đổi gần như hoàn toàn thói quen giải trí của khán giả, đặc biệt là giới trẻ. Nhiều bạn trẻ chưa từng bước chân vào nhà hát. Khán giả yêu sân khấu trước kia thì ngày một già hoá. Đây là dấu hiệu cảnh báo về sự rạn nứt trong mối quan hệ giữa sân khấu và công chúng.
Tất cả các khó khăn, bất cập đó đều xuất phát từ những nguyên nhân:
Thứ nhất, sự phát triển của công nghệ và các loại hình giải trí hiện đại đã lấn át sân khấu truyền thống.
Thứ hai, chính sách hỗ trợ cho nghệ thuật sân khấu còn hạn chế, thiếu chiến lược dài hơi.
Thứ ba, thiếu vắng những tác giả trẻ, những kịch bản hay.
Thứ tư, thiếu vắng trầm trọng những nhà phê bình lý luận sân khấu bởi thực tế các trường nghệ thuật đào tạo chuyên nghiệp như Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội gần 10 năm nay không tuyển sinh được lớp biên kịch sân khấu và lý luận sân khấu nào. Do không có người đăng ký tuyển sinh. Buộc bỏ trống chỉ tiêu đào tạo.
Thứ năm, tâm lý “sân khấu không nuôi sống được nghệ sĩ” khiến nhiều người trẻ chùn bước. Chế độ đãi ngộ chưa tương xứng với sức lao động sáng tạo của họ. Chính vì những điều đó đã khiến sân khấu kịch nói vô vàn khó khăn thách thức trong tương lai phía trước.
Kính thưa quý vị, rõ ràng sân khấu đang gặp nhiều khó khăn tuy nhiên sân khấu kịch nói vẫn còn những cơ hội để hồi sinh nếu chúng ta biết nắm bắt cơ hội và đổi mới kịp thời. Tạo điều kiện, trao cơ hội cho thế hệ trẻ, khuyến khích các tác giả trẻ, đạo diễn trẻ thử sức, là cách để làm mới ngôn ngữ sân khấu. Để nuôi dưỡng tình yêu nghề trong họ. Nội dung kịch bản gắn với đời sống đương đại. Những vấn đề nóng bỏng của xã hội cần được đưa vào kịch bản để tạo sự gần gũi và liên kết được với khán giả. Truyền thông và kết nối với cộng đồng.
Sân khấu cần chủ động hơn trong việc tiếp cận khán giả. Trong những năm gần đây Nhà hát Kịch Hà Nội đã đưa kịch nói vào học đường, bằng những tác phẩm văn học, những nhân vật lịch sử trong giáo trình phổ thông để các em biết đến nghệ thuật sân khấu từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Các em chính là lực lượng khán giả của sân khấu tương lai. Kết hợp với các phương tiện truyền thông, hợp tác với những cá nhân, doanh nghiệp để tổ chức biểu diễn ngoài nhà hát cũng là những cách làm khả thi.
Ứng dụng công nghệ và nền tảng số. Việc ghi hình các tình tiết hấp dẫn của vở diễn dựng trailer phát quảng cáo trên các nền tảng xã hội để đông đảo người xem biết thông tin vở diễn tổ chức bán vé online, là một hướng đi khá hiệu quả để tiếp cận khán giả ngày hôm nay.
KẾT LUẬN
Kính thưa quý vị, sân khấu kịch nói hiện đang đứng trước những thách thức mới: một bên là những giá trị truyền thống đáng tự hào, bên kia là sự chuyển mình cần thiết để tồn tại và phát triển. Chúng ta không thể quay lưng với thời đại, nhưng cũng không thể từ bỏ những giá trị căn bản đã làm nên bản sắc của sân khấu.
Vì vậy, sự đồng lòng của nghệ sĩ, nhà quản lý, các cơ sở đào tạo và cả công chúng chính là chìa khóa để khơi lại tình yêu với sân khấu, để kịch nói tiếp tục sống, tiếp tục truyền cảm hứng về cái đẹp, giáo dục định hướng cho con người đến với những giá trị cốt lõi của CHÂN – THIỆN – MỸ.
Một lần nữa kính chúc quý vị đại biểu nhiều sức khỏe, nhiều niềm vui và thành công!
Xin trân trọng cảm ơn!