Sưu tầm: Trần Tuấn Hải
Sân khấu với đề tài hiện đại dành cho thiếu nhi
Tác giả Đỗ An Ninh
Trong khuôn khổ chương trình tham luận với những vấn đề rất thiết thực và đầy tính thời sự, sau đây tôi xin được trình bày ngắn gọn vài ý kiến về đề tài hiện đại gắn với đối tượng thiếu nhi.
Nghệ thuật bắt nguồn từ hiện thực, người sáng tác trước hết cần có cái nhìn tổng quan về đối tượng tiếp nhận – các em thiếu nhi. Như chúng ta đã biết, thiếu nhi bao gồm trẻ em lứa tuổi từ 6 đến 16 tuổi. Đó thực sự là giai đoạn đặc biệt của đời người – giai đoạn vàng hình thành và phát triển nhân cách. Các nhà khoa học khẳng định: Ở giai đoạn thiếu nhi, các phẩm chất con người của các em đang hình thành và còn chưa ổn định nên dễ dàng bị biến đổi do các tác động khách quan bên ngoài. Bởi vậy giáo dục thiếu nhi là một công việc có ý nghĩa quyết định đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của lứa tuổi này”. Những vở kịch sân khấu trở thành một công cụ tác động mạnh mẽ - nơi các em được kết hợp vừa học vừa chơi, hình thành những ấn tượng và tấm gương trong tiềm thức, có thể trở thành hành trang quý giá cho các em đến hết cuộc đời.
Mục đích của bài tham luận này nhằm định hướng để chúng ta có những tác phẩm sân khấu tốt phục vụ cho các em thiếu nhi, bởi “Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của nước nhà. (…) Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần ở công học tập của các em” – chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định. Cho đến nay, chân lí ấy vẫn luôn vẹn nguyên giá trị.
Ở buổi thảo luận này, chúng ta đàng bàn về “đề tài hiện đại”. “Hiện đại” ở đây theo tôi không phải hiểu khô cứng theo định nghĩa của các nhà lịch sử - thời hiện đại bắt đầu từ thế kỷ 16 – đó là tôi nói vui như vậy. “Hiện đại” ở đây theo tôi là những đề tài mới mẻ và mang tính thời sự dành cho các em thiếu nhi. Làm sao để các em khi xem vở kịch thấy đồng cảm, xúc động, thậm chí bị tác động mãnh liệt… bởi các em gặp được bóng dáng, tâm hồn mình trong đó. Qua mỗi tác phẩm, các em thấy mình được quan tâm, yêu thương, đồng cảm; được định hướng sống vui khỏe; được tin cậy là con ngoan trò giỏi, là thành viên có ích trong cộng đồng – Điều ấy trở thành cốt lõi tinh thần của vấn đề “đề tài hiện đại dành cho thiếu nhi”.
Hãy cùng dừng lại để nhìn ngắm và chiêm nghiệm cuộc sống đang diễn ra quanh chúng ta – cũng là không gian sống cho mỗi em thiếu nhi. Đó là cuộc sống đầy đủ vật chất hơn thế hệ trước rất nhiều. Có đa dạng phương tiện để các em tiếp cận nhiều nguồn thông tin, như sách báo, tivi, điện thoại… Trong thời hiện đại, Internet đã biến thế giới này trở thành một thế giới phẳng – ít có ranh giới vùng miền, quốc gia. Với những em có khả năng ngoại ngữ tốt, các em còn có thể tiếp xúc thông tin văn hóa từ nước ngoài. Đó là thuận lợi và cũng là nguy cơ, là con dao hai lưỡi khi các em có thể tiếp xúc những nguồn thông tin không lành mạnh, lôi cuốn các em vào những thói quen xấu từ rất sớm, như thích chơi game, mê facebook đến mức xao lãng học hành; quen sống trong thế giới ảo hơn thế giới thực ngoài đời.
Câu hỏi đặt ra là: Vậy chúng ta phải làm gì để phần nào tác động, cải tạo, thay đổi những bất cập đó???
Sân khấu với tư cách một loại hình nghệ thuật quan trọng trong đời sống con người vốn mang trong nó nhiều chức năng: chức năng giải trí, giáo dục, dự báo tương lai… Hãy biến mỗi vở kịch thành 1 phương tiện giáo dục đầy tính nhân văn, lại gần gũi, vui vẻ, dễ tiếp nhận và để lại ấn tượng sâu sắc đối với thiếu nhi… Cũng cần thừa nhận một thực trạng: Hiện nay, viết về thiếu nhi và viết cho thiếu nhi đều thiếu thốn cả về số lượng lẫn chất lượng; hình thức tương tác với người xem còn mỏng, thiếu chiều sâu. Chúng ta không thể quay đi quẩn lại với những trò cũ kỹ, lời tương tác theo kiểu "các em ơi, con lợn nó kêu thế nào ấy nhỉ... rồi con chó, con mèo, con hổ, con ngan, con vịt... rồi hết trò thì hỏi "con giun nó kêu thế nào ấy nhỉ " làm các khán giả nhí ngơ ngác nhìn nhau nên diễn viên đành chuyển lớp "con cà con kê con dê con khỉ " để cuối vở diễn các cháu chả hiểu "chủ đề của vở kịch vừa xem là gì "….
Do giới hạn thời gian không cho phép, tôi thiết nghĩ chúng ta nên đề xuất phân khúc đối tượng nhi đồng (từ 6 đến 10 tuổi) và thiếu niên (từ 10 đến 16 tuổi) để sáng tác các tác phẩm phù hợp lứa tuổi các em. Các tác phẩm trước hết cần đảm bảo sự phù hợp trình độ hiểu biết, tiếp nhận với mỗi lứa tuổi.
Thống nhất cách hiểu “hiện đại” là sự mới mẻ, đặc biệt là câu chuyện mang tính thời sự; chúng ta vẫn có thể tiếp tục khai thác những đề tài về lịch sử, chuyển thể chuyện xưa tích cũ - ví dụ các câu chuyện về đức tính hiếu học, lòng thương kính mẹ cha, biết ơn thầy cô, tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa anh chị em, bè bạn… Đó là vấn đề muôn thủa của loài người nói chung cũng như định hướng nhân cách cho thiếu nhi nói riêng.
Cần lưu ý rằng, thiếu nhi với bao nhiêu mối quan hệ, sự quan tâm thì người viết chúng ta có bấy nhiêu tiểu đề tài và hệ chủ đề: về trường lớp, thầy cô, gia đình, bạn bè, thiên nhiên, cuộc sống hiện đại… xoay quanh các em thiếu nhi. Mọi đề tài, chủ đề cần hướng đến mục đích chung là sự khẳng định chắc chắn: tất cả các em thiếu nhi sẽ đều nhận được thương yêu và quan tâm một cách minh triết từ người lớn; như những búp măng non được che chắn, bảo vệ… các em nhất định được trang bị về những giá trị đạo đức cốt lõi; và có sự khẳng định rằng: các em cần được nghỉ ngơi và vui chơi đúng tuổi, khoa học (đối nghịch với thực trạng phổ biến – thiếu nhi phải học hành quá nhiều, quá sức, mang trên vai rất nhiều gánh nặng mong muốn từ người lớn, sớm lâm vào căng thẳng, stress…). Người lớn cũng cần lưu ý tạo cho thiếu nhi môi trường sống lành mạnh, bầu không khí trong sạch, được hòa nhập với thiên nhiên… giúp các em khỏe mạnh cả tinh thần và thể chất, phát triển toàn diện, trở thành công dân tốt trong tương lai của đất nước và toàn cầu.
Chúng ta - những người nghệ sĩ, hãy dùng ngòi bút thấm đẫm hiện thực và chan chứa tình yêu thương nhưng không kém phần dí dỏm… để viết nên những tác phẩm nuôi dưỡng tâm hồn các em thiếu nhi một cách lành mạnh, đúng như câu thơ “Sữa nuôi phần xác hát nuôi phần hồn”… Quán chiếu rộng dài thời đại, dù ở bất cứ giai đoạn lịch sử nào, chân lí “Vì lợi ích 10 năm trồng cây. Vì lợi ích trăm năm trồng người” cũng không hề đổi thay chân giá trị. Điều ấy thực sự trở thành động lực lớn lao để những nghệ sĩ sân khấu sáng tác các tác phẩm dành cho thiếu nhi với đề tài hiện đại, gần gũi, dễ tiếp nhận…, có tác dụng vun bồi và chăm lo cho thế hệ tương lai của dân tộc. Đó thực sự là biểu hiện sống động của lòng yêu nước thiết thực nhưng mang tầm nhìn rất lớn lao. Nghệ thuật chân chính chưa bao giờ vượt thoát hiện thực, lòng yêu thương con người và những giá trị Chân – Thiện – Mỹ là như vậy.