Sưu tầm: Đặng Tố Như

TÀI NĂNG TRẺ VỚI NGHỆ THUẬT MÚA RỐI

NSƯT. Nguyễn Đăng Tiến

Múa rối truyền thống đặc biệt múa rối nước là loại hình nghệ thuật cổ truyền tinh hoa văn hóa nghìn năm dân tộc của cha ông để lại, những năm qua được các lớp con cháu đời sau bảo tồn gìn giữ và phát triển mạnh mẽ góp phần quảng bá văn hóa Việt tới bạn bè quốc tế.

Các cụ nghệ nhân, các NSND, NSƯT cao tuổi, người về với tổ tiên, người nghỉ hưu đã trao trọng trách kế thừa cho lớp trẻ hôm nay – lớp trẻ tài năng đầy nhiệt huyết. Họ có thể là đạo diễn, biên kịch, họa sỹ, diễn viên, nhạc công ... dù ở bất cứ cương vị nào ai cũng yêu nghề, gắn bó mật thiết với nghề.

Trong khuôn khổ hội thảo này, tôi xin phép được trình bày một vài điều cảm nhận về lực lượng biên kịch, đạo diễn trẻ của nghệ thuật múa rối nơi tôi đã mấy chục năm công tác.

Tác giả trẻ là một danh xưng để chỉ những người sáng tạo nghệ thuật trẻ tuổi nhưng cũng thật lý thú có những người tóc bạc da mồi con cháu đầy đàn mà vẫn được gọi là tác giả trẻ. Họ giống nhau về tâm huyết, lòng say mê nghề nghiệp và điểm khác nhau căn bản đó là vốn sống – tài năng. Những sợi tóc bạc trên đầu các vị được gọi là tác giả trẻ chính là những năm tháng trải nghiệm cay đắng ngọt bùi cuộc đời tạo nên sự chín chắn, cẩn thận, chỉnh chu trong nghề. Còn ở chiều ngược lại những tác giả trẻ, trẻ cả tuổi đời lẫn tuổi nghề lại có sự mạnh bạo, háo hức của một tâm hồn còn phơi phới tuổi thanh xuân, sẵn sàng dấn thân bứt phá dẫu biết rằng có khi phải trả giá cho những giây phút hăng máu xốc nổi. Ở Múa rối Thăng Long, lực lượng tác giả trẻ còn mỏng và thiếu sự kế tiếp giữa lớp người đi trước đã nghỉ hưu với thế hệ sau còn nhiều điều cần trao đổi bàn bạc. Đó là:

  1. Tác giả trẻ với kịch bản rối

Sân khấu rối là một loại hình nghệ thuật độc đáo có những nét đặc trưng riêng biệt, kịch bản được chia thành 2 nhánh rõ rệt: kịch bản cho rối cạn và kịch bản cho rối nước.

  • Đối với rối cạn:

Kịch bản vốn kiệm lời, ngôn từ chau truốt, giàu chất thơ; không đặt nặng mô tả tâm lý phức tạp, tình huống éo le bi lụy bởi vì đối tượng rối chính là thiếu niên nhi đồng vốn thơ ngây trong sáng, hồn nhiên, nhí nhảnh. Thời lượng cho một kịch bản không quá dài, 45 phút trở lại, rất chú trọng đến trò diễn. Trò ở đây không phải là tích trò như sân khấu người mà là trò cho con rối hoạt động. Quá trình xử lý các hành động trò chính là điều kỳ ảo mà sân khấu thông thường không làm được. Những thủ pháp biến hóa, hô phong hoán vũ, thoắt ẩn thoắt hiện luôn làm các cháu tò mò háo hức. Ở những năm 1980 rất nhiều các tác giả lừng danh như Lộng Chương, Trần Huyền Trân, Lưu Quang Thuận, Tất Đạt ... do yêu mến bộ môn rối nên đã viết cho rối. Nhưng do chưa nắm vững đặc thù sở trường sở đoản của nghệ thuật múa rối nên kịch bản của các bác khi đọc rất hay về văn phong, tình tiết lôi cuốn vậy mà khi dàn dựng hiệu quả không cao, người xem nhất là các cháu nhỏ có cảm giác đó là vở diễn chỉ thay người thật đóng bằng con rối mà thôi.

  • Đối với rối nước:

Người viết khó có thể sáng tạo độc lập. Họ phải trao đổi trước với đạo diễn, nghệ nhân làm rối để tìm cách xử lý tạo hình bộ máy, loại bỏ các chi tiết, động tác hành động con rối không thể thực hiện được để từ đó viết trò, viết lời thoại. Thực chất người viết cho rối nước chính là người dựa vào các trò cổ có sẵn hoặc trò sáng tác mới để sắp xếp một cách lô gíc hài hòa theo ý tưởng nào đó.

Tác giả trẻ viết cho rối Thăng Long tinh thông nghề rối đếm trên đầu ngón tay. Sự hụt hẫng trong sáng tác kịch bản rối là điều báo động, có người tốt nghiệp khoa Biên kịch Đại học Sân khấu Điện ảnh ở trong nghành rối nhưng vì nhiều lý do không sáng tác được. Hoặc người do vốn sống ít, kiến thức văn hóa hiểu biết xã hội yếu nên chưa tạo ra được phong cách riêng. Cách viết dễ dãi, cấu trúc kịch bản lỏng lẻo, thiếu lô gíc, câu chữ lủng củng, nhiều khi mang nguyên si ngôn ngữ đời thường vào tác phẩm mà quên rằng múa rối là phải ngắn gọn, xúc tích, bay bổng, tưởng tượng.

Có lẽ rối Thăng Long đã nhận ra yếu điểm này và đang bồi dưỡng tạo cơ hội cho lớp trẻ thử sức nhưng quả thực cái thiếu về vốn sống, kinh nghiệm cầm bút phải lao động, tôi rèn không thể một sớm một chiều mà có được ngay.

  1. Đạo diễn trẻ với sân khấu rối  

Trong những năm gần đây các đạo diễn trẻ của Nhà hát múa rối Thăng Long tốt nghiệp Sân khấu Điện ảnh khá nhiều, có tới 5 em. Đa phần đều tốt nghiệp loại giỏi. Rất đáng mừng trong số đó 4 em đã được Nhà hát tạo điều kiện đạo diễn dàn dựng chương trình với kết quả rất khả quan, như NSƯT Lê Chí Kiên đạo diễn vở rối “ Hồn Trương Ba, da hàng thịt “ được giải Tiết Mục Rối Thử nghiệm Xuất Sắc tại Liên hoan Sân khấu Thử nghiệm quốc tế lần 3 tại Hà Nội 2016.

Hai đạo diễn NSƯT Phương Nhi – NS Bạch Quốc Khanh đạt giải Đạo diễn Xuất Sắc vở “ Công chúa tóc mây “ tại Liên hoan Múa rối Quốc tế lần thứ 5 Hà Nội 2018. NSƯT Thu Huyền với các tiết mục ngắn “ Nguyệt Cô hóa cáo “, “ Múa ô “ cũng được các cháu thiếu nhi yêu thích. Phải nói rằng các em này dưới sự hướng dẫn giảng dạy của NSND Ngọc Phương được đào tạo bài bản, kỹ lưỡng, có tài năng tố chất nghệ thuật và rất quan trọng là người của ngành rối nên các thủ pháp sở trường, sở đoản của nghề nắm vững, biết cách áp dụng vào các tác phẩm phù hợp đã cho ra đời các chương trình đúng tên gọi là chương trình múa rối. Để tìm kiếm thêm nhân tài, Nhà hát rối cũng mạnh dạn cho các nghệ sỹ có tâm huyết tuy không tốt nghiệp đạo diễn dàn dựng chương trình mới. Cũng có một sự mới lạ, gây hấp dẫn ít nhiều nhưng có lẽ do tay ngang, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm nên bộc lộ nhiều hạn chế, có chương trình gây cảm giác không phải được xây dựng từ một nhà hát rối. Các đạo diễn trẻ này tài năng có, tâm huyết yêu nghề nếu được đào tạo trường lớp chính quy hệ thống chắc sẽ còn tiến bộ nhiều.        

Kính thưa Hội thảo,

Tác giả trẻ là một nguồn lực quan trọng góp phần làm thanh xuân hóa các đơn vị nghệ thuật, sự thiếu vốn sống, non nớt trong tay nghề theo năm tháng chắc chắn sẽ được khắc phục, điều quan trọng là các em có được tin cậy để trao cơ hội hay không. Nhưng cái khó của các nhà quản lý khi đầu tư giao cho các em một khoản tiền lớn, tập trung nhân lực đơn vị một vài tháng, hoạt động biểu diễn phải cầm chừng với bao hy vọng, thấp thỏm nếu chương trình mới thất bại thì hậu quả sao đây. Trăm hay không bằng tay quen, nếu vài ba năm của các em mới lại có dịp may hành nghề thì sao phát triển cứng cáp được, lúc đó họ sẽ già dần theo năm tháng và mãi mãi chỉ là tác giả trẻ dù mái đầu đã sợi bạc sợi đen.