Sưu tầm: Nguyễn Thị Lệ Chi
THÀNH TỰU 50 NĂM SÂN KHẤU THỦ ĐÔ
Nguyễn Thị Vân Kim
Năm 2025, khúc khải hoàn 50 năm giải phóng Sài Gòn, giang sơn thu về một mối, cũng là 50 năm sân khấu Thủ đô vượt qua mọi khó khăn, thách thức để đóng góp đáng kể vào công cuộc đổi mới và dựng xây đất nước. Với phương châm “đến hiện đại từ truyền thống”, phát huy những thành tựu đã đạt được, sân khấu Thủ đô vừa duy trì vừa hướng đến sự phát triển bền vững, giới thiệu với công chúng không chỉ trong nước mà còn bạn bè quốc tế qua những vở diễn thuộc các thể loại: Chèo, tuồng, múa rối, kịch. Sân khấu thủ đô luôn không ngừng đổi mới, giao thoa về thể tài, nội dung, hình thức, phong cách sáng tác, lớp diễn viên, sử dụng công nghệ hiện đại,… tiếp tục khơi nguồn và vun đắp những giá trị tư tưởng nhân văn, chủ nghĩa yêu nước và những giá trị văn hóa lâu đời, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao trong việc thưởng thức nghệ thuật của công chúng Thủ đô hiện nay.
Nửa thế kỉ nhìn lại có thể tạm chia thành 2 chặng: Chặng 1 từ 1975- trước Đại hội Đảng lần thứ VI và chặng 2 là thời kì sau đổi mới (1986-nay).
Thời kì sau 1975-1986: Kịch nói phát triển khá mạnh mẽ. Đề tài tập trung vào chiến tranh cách mạng, dù chồng chất khó khăn và hi sinh nhưng lòng vẫn tràn đầy mơ ước, hướng tới tương lai, khai thác sâu về tình người, tình đời, tình yêu nơi trận tuyến. Tiêu biểu là những vở kịch của Lưu Quang Vũ (Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Lời thề thứ 9,…), Xuân Trình (Quê hương Việt Nam, Thời tiết ngày mai, Mùa hè ở biển), Đào Hồng Cẩm viết Đại đội trưởng của tôi, …
Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI đến nay, hòa nhịp với non sông đất nước, sân khấu cũng bước vào chặng đường đổi mới. Vấn đề đổi mới tư duy, phương châm nhìn thẳng vào hiện thực được coi trọng. Phải thừa nhận rằng: nền kinh tế thị trường đã có những tác động tích cực tới đời sống văn hóa. Nghệ sĩ Hà Nội đã cống hiến hết mình vì một Hà Nội anh hùng, hào hoa và thanh lịch. Mảnh đất kinh kì đã hội tụ các nghệ sĩ tiêu biểu như: Tiến Hợi, Trần Lực, Trọng Trinh, Kiều Minh Hiếu, Hoàng Lâm Tùng, Nguyễn Thị Thu Hà, Xuân Bắc, Quốc Khánh,… - những "cánh chim đầu đàn” của nhà hát trong nền nghệ thuật sân khấu kịch nói Việt Nam; các nghệ sĩ Thanh Trầm, Quý Bôn, Quốc Chiêm, Thúy Mùi, Thu Huyền, Phương Mây, Quốc Phòng, Thu Hòa của Nhà hát Chèo Hà Nội… đã làm nên thành công vang dội của nhiều vở diễn lớn mang tính quyết định của lịch sử sân khấu Việt Nam được dàn dựng từ các đoàn nghệ thuật của Thủ đô như: Sống mãi tuổi 17, Lời nói dối cuối cùng, Tôi và chúng ta (Nhà hát Kịch Việt Nam), Nàng Sita (Nhà hát Chèo Hà Nội), Kẻ sĩ Thăng Long (Nhà hát Cải lương Hà Nội), Làm vua (Kịch bản Nguyễn Đăng Chương) và Vụ án người đốt đền được công diễn nhiều đêm trên sân khấu Lệ Ngọc,...
Năm năm trước, khi đại dịch thế kỉ Covid 19 tràn qua, cánh cửa nhà hát luôn im ỉm đóng. Niềm vui của những người làm sân khấu Thủ đô chỉ chính thức được thổi bùng lên sau những dồn nén của chuỗi ngày dài dịch bệnh, giãn cách,... “Làng song sinh” nhằm đưa sân khấu sáng đèn trở lại. Vở diễn do nhà văn Xuân Đức viết kịch bản, NSND Trung Hiếu gấp rút dàn dựng trong bối cảnh vừa hết giãn cách xã hội. Vở kịch có sự góp mặt của NSƯT Quang Thắng và những gương mặt quen thuộc của Nhà hát Kịch Hà Nội như Phùng Tiến Minh, Thiện Tùng, Thùy Dương, diễn viên trẻ như Thùy Anh, Mạnh Hưng, Quốc Đam, Việt Dũng,... Những thành công trong vở diễn còn được cộng hưởng từ thiết kế sân khấu hiện đại của NSƯT Doãn Bằng, họa sĩ Đăng Khoa, âm nhạc Tiến Minh và biên đạo múa Thanh Nam.
Thúc đẩy sự phát triển của sân khấu còn phải nhắc tới thành công của các hội diễn sân khấu: nghệ sĩ Trần Lực giành Giải Vàng hạng mục tác phẩm và đạo diễn cho vở "Bạch đàn liễu" tại Liên hoan Sân khấu Thủ đô 2020. Tác phẩm do nhà biên kịch Xuân Trình viết năm 1972, được Trần Lực dàn dựng lại theo tinh thần và cách thể hiện đương đại, sân khấu Lucteam của anh thể hiện. Kịch lấy bối cảnh làng quê Bắc bộ năm 1968, xoay quanh chuyện tình của Độ - Liễu (Quân Ly - Phương My đóng) bắt đầu từ cây bạch đàn và kết thúc khi gốc cây bị đốn ngã, qua đó gửi gắm thông điệp về thực trạng cán bộ lạm dụng chức quyền, tham nhũng - vấn đề nóng hổi, mang tính thời sự và tính chiến đấu cao.
Giải Vàng đồng hạng thứ hai thuộc về vở “Người tốt nhà số 5” của cố tác giả Lưu Quang Vũ, do NSƯT Tạ Tuấn Minh làm đạo diễn, nhà hát Kịch Việt Nam thể hiện. Ngoài ra, ban tổ chức trao ba giải bạc cho các tác phẩm: “Tình sử Thăng Long” - Nhà hát Chèo Hà Nội, “Truyền tích Cổ Loa xưa” - Hội Sân khấu TP HCM, “Trương Chi - Mỵ Nương” - Nhà hát Kịch Hà Nội. Và rồi, những đêm lung linh đèn lại được thắp lên với những vở được đánh giá xuất sắc bên cạnh “Chén thuốc độc” (Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam), “Ai là thủ phạm” (Nhà hát Tuổi trẻ), “Bạch đàn liễu” (Sân khấu Lucteam), “Phải có ba đồng” (Nhà hát Kịch Hà Nội), “Chí Phèo - Thị Nở” (Sân khấu Lệ Ngọc),...
Hội diễn sân khấu Hà Nội mở rộng cũng đem về 3 Huy chương vàng, 7 Huy chương bạc,…với những tác phẩm xuất sắc như: “Đại tướng Võ Nguyên Giáp” (Nhà hát chèo Quân đội), “Khoảng trống” (Nhà hát kịch Hà Nội), “Hoàng đế cờ lau” (Nhà hát Múa rối Thăng Long),…góp cho sân thêm những thành công vang dội.
Có thể nói, chưa bao giờ, đề tài sân khấu lại đa dạng, phong phú như bây giờ. Từ những vở lấy cảm hứng dân gian - lịch sử như “Mặt trời đêm thế kỉ”, “Trọn đời trung hiếu với Thăng Long” của Nhà hát Cải lương Việt Nam đến đề tài chính luận, khám phá hình tượng vị cha già kính yêu của dân tộc như: “Đêm trắng” (Tác giả Lưu Quang Hà, NSND Xuân Bắc). Đây có thể được coi là chuyển động khởi sắc, mang đến những dấu ấn “bùng nổ” của đề tài này trong năm 2025. viết về hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh còn có “Lá đơn thứ 72”, kịch bản Hoàng Thanh Du, đạo diễn NSND Lê Tiến Thọ trên sân khấu Lệ Ngọc với 300 đêm diễn,…
Mới đây, nhà hát Tuổi trẻ đưa vở nhạc kịch “Lửa từ Đất” trở lại sân khấu Thủ đô. Có thể nói, vở nhạc kịch “Lửa từ Đất” là khúc tráng ca về Hà Nội những năm 1930, về những thanh niên đã hy sinh tuổi trẻ, hạnh phúc riêng để đi theo lý tưởng cách mạng, ca ngợi sự ra đời của Đảng bộ Hà Nội và những người con đất Thủ đô “ra đi đầu không ngoảnh lại” mà vẫn biết “Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy”. Lấy cảm hứng từ cuộc đời nhà cách mạng Nguyễn Ngọc Vũ – Bí thư Thành ủy chính thức đầu tiên của Đảng bộ thành phố Hà Nội, tác phẩm tái hiện hành trình “gieo mầm đỏ” giữa lòng Thủ đô, khi Đảng Cộng sản Việt Nam vừa ra đời, đồng thời khắc họa sự lớn mạnh của Đảng Cộng sản Việt Nam ngay từ những ngày đầu thành lập.
Chúng ta có một “bài ca ngát xanh về một thời bom đạn” với Vũ Dũng Minh qua vở Đôi mắt. Vở diễn đã khẳng định vị trí sân khấu chính kịch của Nhà hát Kịch Hà Nội. Viết về khát vọng cống hiến của bộ đội Cụ Hồ giữa thời bình còn có vở nhạc kịch “Khát vọng đỏ”; viết về công tác phòng cháy, chữa cháy cũng làm đa dạng hóa đề tài và hình thức thể hiện cho sân khấu Thủ đô. (Vở kịch ám ảnh, xúc động của Nhà hát kịch Việt Nam vừa ra mắt là “Ngược chiều bình an” do NSND Tạ Tuấn Minh sáng tác, NSUT Kiều Minh Hiếu dàn dựng).
Để sân khấu Thủ đô luôn tỏa sáng, năm 2025 này, Hội sân khấu Hà Nội đã tổ chức Chuỗi chương trình nghệ thuật kéo dài 3 tháng (Từ tháng 3 đến tháng 5/2025), với nhiều loại hình biểu diễn phong phú. Trong lĩnh vực kịch nói, Nhà hát Kịch Việt Nam sẽ biểu diễn vở "Người đi dép cao su" vào ngày 27/4 và 17/5, cùng vở "Đêm trắng" vào các ngày 18, 19 và 24/5. Nhà hát Tuồng Việt Nam cũng góp mặt với vở "Tình mẹ" của tác giả Thùy Linh - Hoàng Đức Anh được dàn dựng bởi đạo diễn Chi Lăng - Đình Phong, biểu diễn vào các ngày 19/4 và 26/4 tại Rạp Hồng Hà. Nhà hát Chèo Việt Nam sẽ biểu diễn các vở chèo kinh điển như "Quan Âm Thị Kính", "Dây Tràng Hạt Diệu Kỳ", "Bắc Lệ đền thiêng" từ tháng 3 đến tháng 5/2025 tại Rạp Kim Mã và lưu diễn các địa phương. Nhà hát Múa rối Việt Nam mang đến "Khúc đồng dao" vào ngày 26/4 và 3/5 tại Hà Nội.
Nhiều dự án sân khấu học đường mang cảm hứng dân gian trên sân khấu hiện đại cũng được khởi động như dự án “Thị Màu xuyên không”, “Một kiếp đoạn trường”,…iúp các em học sinh được tìm hiểu, thưởng thức nghệ thuật truyền thống, giao lưu với nghệ sĩ và lan tỏa niềm đam mê về giá trị các sáng tác nghệ thuật.
Nhìn chung, các tác phẩm luôn đề cao tinh thần chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc và góp phần xây dựng nhân cách, bồi đắp phẩm chất con người. Đa phần các tác phẩm được dàn dựng với tư duy mới, công phu, bài bản, hiệu ứng hấp dẫn, “phát lộ” nhiều đạo diễn, diễn viên trẻ tài năng, tâm huyết. Dù công nghệ trí tuệ nhân tạo – AI đang chiễm lĩnh đời sống từng ngày, từng giờ, nhưng, người xem vẫn thiết tha với sân khấu, vẫn mong chờ những kịch bản mới về Hà Nội, những vở diễn phản ánh cuộc sống đương đại một cách chân thực và sâu sắc. Đó vừa là thời cơ vừa là thách thức đối với sân khấu Thủ đô. Song, phải có động lực mới có kim cương.
Thành công của sân khấu cũng cần phải kể đến sự đóng góp từ các chuyên gia trong giới lí luận, phê bình nghiên cứu, giới thiệu vở diễn. Sự nô nức của người xem cũng một phần không nhỏ do được tiếp cận từ đây. Những bài viết của PGS.TS Trần Trí Trắc, TS Trần Thị Minh Thu, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái,..đã giúp thu hẹp khoảng cách giữa sân khấu với công chúng, sân khấu với cuộc đời và nêu cao vai trò định hướng gắn liền với đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước về văn hóa, văn nghệ.
Bên cạnh những thành tựu nổi bật, những điểm tích cực, tìm tòi đúng hướng, sân khấu thủ đô còn bộc lộ một số hạn chế do mặt trái của kinh tế thị trường làm nảy sinh: một bộ phận sáng tác và công chúng chạy theo thị hiếu tầm thường, sân khấu kịch trường đâu đó trở thành hàng hóa để câu khách, bất cập, biểu hiện thiếu lành mạnh hoặc quá đà. Hi vọng, trong thời gian tới, chúng ta sẽ giảm thiểu những tồn tại đó.
Tự hào với thành tựu của sân khấu Thủ đô 50 năm qua không chỉ là đông đảo, hùng hậu của lực lượng sáng tác, đồ sộ của số lượng tác phẩm, tên tuổi, của các nghệ sĩ, của số buổi công diễn mà còn ở tình yêu sân khấu của nhân dân Thủ đô, bạn bè quốc tế. Sân khấu đã đem đến diện mạo mới cho đời sống văn hóa, khẳng định tinh thần dân chủ, nhân văn, góp phần quảng bá văn hóa, con người Việt Nam thời kì hội nhập, cũng là dịp để văn hóa nghệ thuật đến với khán giả yêu sân khấu, khơi dậy niềm tự hào dân tộc, hun đúc tinh thần yêu nước trong mỗi người dân thủ đô nói riêng, Việt Nam nói chung. Đến với sân khấu là để ôn cố tri tân, không chỉ “cho hôm nay” mà còn “cho ngày mai, cho muôn đời sau” và không ngừng thắp lên khát vọng vươn tới tương lai sáng tươi của một dân tộc bất khuất, anh hùng.