Sưu tầm:Hoàng Lan Anh
THẦY TÔI, GS.NSND TRẦN BẢNG
Nguyễn Thị Hồng Ngát
Sắp hết năm rồi mà thầy tôi, GS.NSND Trần Bảng lại vào viện. Năm nay ông phải vào viện hơi nhiều. Vào rồi lại ra, ra rồi lại vào. Thật ra, cũng không có gì trầm trọng ngoài cái bệnh thường gặp ở người già. Ít ăn, ít ngủ hay là lúc thấy đau chỗ nọ lúc chỗ kia. Ông sinh năm 1926, tuổi Canh Dần. Tôi ẩn tuổi thầy, kém hai con giáp. Người ta bảo đàn ông tuổi Dần có tài, có chí hay làm nên việc lớn. Còn đàn bà tuổi Dần thì lận đận, long đong. Cũng chính chữ Canh vận vào mình như thế mà trong vô vàn học trò của ông từng làm diễn viên Nhà hát chèo Việt Nam (lứa chúng tôi học ông từ năm 1965) và cho đến nay, tôi vẫn là một trong số không nhiều học trò được ông ưu ái, quan tâm, và gần gũi nhất. Vì thế, với tôi- GS.NSND Trần Bảng không chỉ là người thầy mà còn như một người cha tinh thần mà số phận đã cho tôi may mắn có được.
Điều này cả ông và bà Trần Thị Xuân, phu nhân của ông, cũng từng là diễn viên Nhà hát, nổi tiếng xinh đẹp một thời trong vai Thị Kính biết rõ. Gần nửa thế kỷ trôi qua, hễ bận thì thôi, nếu rảnh hay là vào ngày lễ ngày Tết tôi ghé thăm thầy là y như rằng hôm đó tôi lại được ngồi cùng ông bà trò chuyện trên trời dưới bể, cười vui như tết. Cả ba người thỉnh thoảng lại chêm giọng hề chèo mà chỉ những người từng hoạt động trong lĩnh vực này mới quen thuộc và thẩm thấu. Lại cười vang nhà. Lúc ấy cả ông bà và tôi đều thấy khoảnh khắc đó sao mà quí thế. Trong đời mình, tôi ít có được một tình cảm gia đình thân thương và gần gũi như vậy. Với ông bà, tôi chả bao giờ phải né tránh hay cần phải giữ gìn ý tứ gì. Tôi có thể cởi mở ruột gan và ý nghĩ trước mọi việc xã hội hay cuộc sống mà chẳng sợ bị hiểu lầm. Ông luôn mở to mắt sau cặp kính lão ngạc nhiên nghe tôi kể chuyện. Kể cả những năm tháng ngày còn trẻ tôi gặp chuyện gia đình buồn bã cũng vậy. Cũng chính ông bà luôn ở cạnh động viên an ủi, tiếp cho tôi niềm tin yêu cuộc sống để bước tiếp, sống tiếp cho đến ngày này. Mọi thăng trầm cuộc sống, mọi bước đi dù khó khăn trắc trở hay hanh thông thành đạt ông bà lúc nào cũng dõi theo.
Ông vốn lạc quan, yêu đời. Điều này với tôi, không có gì lạ. Nhưng lần này thì tôi ngạc nhiên khi nghe ông gọi từ bệnh viện. Tôi hớt hải vào. Nhìn thấy tôi ông cười. Vẫn nụ cười sảng khoái, yêu đời dù ông đang nằm truyền dịch. Bà ngồi cạnh chăm ông cũng cười tuy nét mặt không dấu vẻ âu lo.
Tôi băn khoăn chưa hiểu chuyện gì thì ông bảo: “Chú nằm đây một tuần rồi, thứ ba tới bác sĩ sẽ mổ cắt bỏ túi mật vì nó sưng tấy ảnh hưởng sức khỏe”. “ Ở tuổi của chú mổ có an toàn không?”. Tôi lo lắng. Ông bảo: “Họ làm xét nghiệm cả rồi. Hy vọng là an toàn. Mình phải tin ở bác sĩ chứ”. Nhưng rồi ông trầm giọng: “Tuy vậy, cũng đề phòng 1% xác xuất xấu…nên chú cho gọi cháu và một vài học trò thân thiết tới”.
Tôi ngồi xuống cạnh ông, nói rằng cháu tin mọi việc sẽ tốt đẹp. Tết này chúng cháu sẽ lại đến thăm cô chú như mọi lần. Ông cười bảo “Hôm họ chụp cộng hưởng từ, nằm giữa đống máy móc tối om lúc ấy mới thấm thía sự cô đơn như thế nào. Thấy phục các anh phi công vũ trụ”. Ông là thế. Rất nghệ sĩ. Những bệnh nhân, cán bộ cao cấp nằm cùng phòng với ông đơn giản hơn nhiều. Khám xong là xong, chẳng mấy ai có những liên tưởng thú vị như ông cả. Ông bảo mình làm nghệ sĩ nên luôn biết quan sát và liên tưởng như thế là mình lãi. Cuộc đời mình nhờ thế mà phong phú lên nhiều.
Điều này tôi cũng không lạ ở ông. Với cuộc sống, với công việc lúc nào ông cũng say mê, cũng hết lòng và luôn trân trọng cái đẹp. Ông bảo ông dựng rất nhiều vở chèo cổ như “Quan Âm Thị Kính”, “Suý Vân”, “Lọ nước thần”…vì say, vì mê mà làm chứ không nhằm giải thưởng gì. Với các vở chèo hiện đại như “Tình rừng”, “Cô gái và anh đô vật” hay “Chuyện tình năm 80”…có vở thành công có vở thể nghiệm. Nhưng vở “Chuyện tình năm 80” mẫu của nhân vật Thơm Thảo là chú lấy từ cháu - một cô gái sinh ra ở nông thôn chất phác, thuần hậu, có tâm hồn trong trẻo. (Tôi hơi ngượng vì không biết mình có được như vậy không hay chỉ là ấn tượng của thầy về tôi từ ngày tôi còn trẻ dại). Ôi, giờ tôi mới được nghe ông “bật mí” điều này. Thảo nào, hồi ông sang Nga họp về sân khấu cùng đạo diễn Dương Ngọc Đức, ông có cầm sang cho tôi bản thảo vở kịch này. Bận rộn học hành và hàng bao nhiêu thứ chuyện nên hồi đó tôi đọc cũng không được kỹ. Chắc rồi sẽ phải đọc lại chăm chú hơn.
Thầy tôi, GS.NSND Trần Bảng vốn sinh ra trong một gia đình quan lại, khoa bảng ở Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Cụ thân sinh là nhà văn Trần Tiêu với tiểu thuyết “Con trâu”. Chú ông, nhà văn Khái Hưng của Tự Lực Văn Đoàn với truyện “Gánh hàng hoa” và nhiều chuyện khác nữa. Em ông, đạo diễn, NSND Trần Đắc nổi danh trong lĩnh vực điện ảnh. Con trai ông, diễn viên, đạo diễn Trần Lực cũng nổi tiếng không kém.
Với truyền thống gia đình đáng nể như thế, GS.NSND Trần Bảng đã đi theo cách mạng từ thời Việt Bắc. Ông hoạt động trong lĩnh vực văn hóa cứu quốc. Ông vốn người Tây học nhưng lại được phân công khôi phục nghệ thuật Chèo- một lĩnh vực sân khấu dân giã nhưng không kém phần thâm thúy và hài hước. Nhận nhiệm vụ rồi say mê loại hình sân khấu này từ lúc nào không biết. Ông bảo, cả cuộc đời ông gắn bó với Nhà hát chèo VN, từ khi còn trứng nước cho tới nay. Mặc dù ông đã kinh qua nhiều chức vụ: Vụ trưởng Vụ Sân khấu, phó Tổng thư ký Hội NSSKVN…nhưng nơi ông gắn bó nhất, thân thiết máu thịt nhất vẫn là Nhà hát chèo VN. Ông bảo, trong cuộc đời làm đạo diễn cho đến giờ, ông thương nhất vẫn là diễn viên. Phải, dưới bàn tay đạo diễn tài hoa của ông, những diễn viên tài sắc một thời tên tuổi nổi lên lừng lẫy như Diễm Lộc (Súy Vân), Bạch Tuyết (Thị Mầu), Thúy Lan (Lọ nước thần), Chu Văn Thức (Kim Nham), Bùi Trọng Đang (Trần Phương)…
Nhờ sự phát hiện và dàn dựng của ông, các diễn viên đã thành danh. Nhưng cũng có thể nói ngược lại, nhờ tài năng của các nghệ sĩ biểu diễn này mà các vở do ông dựng đã đứng vững và trở thành kinh điển cho đến hôm nay. Bởi họ - những diễn viên tài năng mới là trung tâm của sân khấu, làm “nổi sóng” cho sân khấu.
Mối quan hệ khăng khít hỗ trợ lẫn nhau giữa đạo diễn và diễn viên từ thởi khởi thủy đến nay trong lịch sử sân khấu thế giới cũng như ở VN vốn là như vậy. Tất nhiên cũng có những đạo diễn sử dụng diễn viên như công cụ của mình, xong vở hết tình. Nhưng thầy Trần Bảng không như vậy. Ông không chỉ thương họ mà còn luôn biết ơn họ. Vì thế tôi rất xúc động khi đang ở trên giường bệnh, ông đã nói ra điều này. Đó là tấm lòng thật của ông mà ông muốn chúng tôi chứng giám. Cho dù ông không nói thì các anh chị diễn viên từng làm việc với ông cũng quá hiểu điều này. Dù về hưu đã lâu, nhưng từng đổi thay của Nhà hát, lúc thăng trầm, lúc thái lai hay bĩ cực ông đều vui buồn lo lắng theo.
Chính vì thế mà mong muốn của ông là nếu có 1% xác xuất xấu thì Nhà hát cùng gia đình sẽ đứng lên lo liệu cho ông. Tôi và Phượng, cũng là một học trò của ông (cháu ngoại nhà viết kịch Trúc Đường), hiện làm việc ở phòng Nghệ thuật của Nhà hát chèo VN cũng vừa đến thăm ông. Nghe thấy thế cả hai đều kêu lên rầm rĩ “Ông không phải lo, thứ ba mổ xong ông sẽ khỏe, sẽ ra viện và sẽ chẳng bao giờ bị đau nữa”. Chúng tôi cầu mong điều diệu kỳ đó xảy ra và tin rằng nó sẽ xảy ra. Ông về nhà và chúng tôi sẽ lại đến thăm thầy. Tôi sẽ lại được cởi lòng cởi ruột nói tất tần tật mọi chuyện của cuộc đời này (tất nhiên đa phần là chuyện vui, hài hước) với ông bà. Để rồi tôi lại được cùng thầy tôi, cùng phu nhân của thầy cười sảng khoái, vui vẻ và đầm ấm.
Tôi thầm nghĩ, cuộc đời con người ta có số cả. Số tôi thế mà may là đã được làm học trò của thầy - GS.NSND Trần Bảng.