Sưu tầm: Nguyễn Hoàng Tuấn
Thống nhất Khái niệm “ Đề tài hiện đại “
Về xác định thời gian và vấn đề phản ánh trong tác phẩm
Tác giả & Đạo diễn
HOÀNG THANH DU
Để hiểu ngắn gọn về thế nào là là khái niệm về “Đề tài hiện đại” thì chúng ta những người làm nghề chuyên nghiệp không xa lạ, nhưng để thống nhất cùng nhau thì đấy mới điều mà chúng ta cần chia sẻ bàn bạc trao đổi …và đấy mới là điều chúng ta hôm nay có mặt tại đây ,
Trước tiên chúng ta phải nhìn thẳng vào thực trạng của nền sân khấu đang có một số vấn đề đặt ra cần sự lý giải và những biện pháp khắc phục, cấp cứu ..còn “ Đề tài hiện đại” cho sân khấu chưa bao giờ thiếu. Điều này đã được minh chứng bằng thực tế dàn dựng và biểu diễn của nhiều Nhà hát lớn ở Hà Nội cùng các đoàn nghệ thuật kịch các tỉnh những năm qua. Nhiều vở diễn đã có tiếng vang và thành công nhất định…Tuy nhiên, nhìn nhận một cách trung thực, thẳng thắn thì sân khấu Việt Nam đang rất thiếu những kịch bản sân khấu có chất lượng về nghề nghiệp, tư tưởng, nội dung. Đấy là chưa đề cập đến một sự cách tân trong tiếp cận vấn đề, cách viết…. Bởi những thành tựu về kinh tế, xã hội, đặc biệt về công nghệ thông tin chúng ta đang có , đã và đang cố gắng bắt kịp phần nào với thế giới. Tuy nhiên, Theo tôi nhìn nhận thì Sân khấu đang bi liệt vào một điều cá biệt và không bình thường là:… không đồng hành với sự phát triển, không bắt kịp thời đại, nghệ thuật Sân khấu của Việt Nam đã bị tụt hậu và nhiều khi không biết đi đâu về đâu… Khi mà chúng ta có một quá khứ Sân khấu hào hùng của những năm tám mươi của thế kỷ trước, khi những vở kịch “Mùa hè ở biển” của Xuân Trình, “Nhân danh công lý” của Võ Khắc Nghiêm, “Tôi và chúng ta”, “Vụ án 2000 ngày” của Lưu Quang Vũ ra đời đã chấn động dư luận xã hội…khi mà những vở kịch như: “Hăm Lét”, “Ô ten lô”, “Vua Lia” của Sechsxpia (Anh); “Cái chết của người chào hàng” (của Mỹ); hay nhiều vở của Đức, Nga, Đan Mạch…, và Việt Nam có “Hồn Trương Ba da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ được lan truyền rộng rãi, khán giả sk yêu thích…?
Tôi xin đặt ra một câu hỏi với những người làm nghề chuyên nghiệp SK hôm nay là chúng ta “Có thiếu kịch bản về đề tài hiện đại không ? Với Tôi thì không thiếu nếu như không muốn nói là rất nhiều ..nhiều đến nỗi thừa thãi . Vậy vì sao ? Theo tôi thì nguyên do nền SK VN chúng ta đang bị 3 yếu tố là vật cản làm chậm bước tiến như sau :
1.Trước hết là về sự lãnh đạo và định hướng của các cơ quan quản lý sân khấu. Hiện nay, lãnh đạo trực tiếp hay gián tiếp, ngành ngang hay ngành dọc… thì một đơn vị sân khấu đang chịu ít nhất 3 sự lãnh đạo: từ Bộ hoặc Sở Văn hóa; từ hệ thống tuyên giáo từ trung ương xuống các tỉnh; Hội nghề nghiệp từ trung ương xuống các địa phương. Ngoài ra có thể còn phải nhận ý kiến chỉ đạo, chỉ thị, gợi ý… của các cá nhân là lãnh đạo trung ương hoặc trực tiếp ở các tỉnh…
-Như vậy sân khấu không thể hoạt động như một loại hình nghệ thuật tương đối độc lập và thuần túy chỉ vì mục đích nghệ thuật.
2-Bản thân các đơn vị sân khấu trong cuộc mưu sinh để tồn tại của mình có rất nhiều lý do khác đã quyết định đến việc thẩm định, lựa chọn một kịch bản sân khấu để dàn dựng, đương nhiên họ phải tự mình xoay sở, tự mình tìm hướng đi cho phù hợp với đời sống, xã hội đương thời; thế nên, có thể đi chệch hướng, có thể tụt hậu, có thể thương mại hoặc tầm thường một tác phẩm sân khấu với mục đích tồn tại…
3-Điều tác động không nhỏ đến nền SK là việc viết của các tác giả kịch bản. Viết như thế nào để hợp thời, được dựng, chứ nhiều khi không phải là viết ra những vấn đề đau đáu của con tim, nhức nhối của tâm hồn hay cao đẹp của tinh thần nhân văn, nhân bản vì con người…Người viết kịch bản sân khấu chuyên nghiệp nước ta cũng có tới hàng trăm, chưa kể nhiều cây bút không chuyên… Nhưng đã nhiều năm nay sân khấu hầu như không có những vở diễn gây ấn tượng thật sâu sắc tới người xem, tạo dư luận xã hội rộng lớn…Bởi vì đâu? Phải chăng xã hội hôm nay , không còn ghê tởm, khinh bỉ, căm ghét những sự lừa dối, háo danh, cơ hội, thủ đoạn, đạo đức giả… ? Hay tại xã hội ngày nay cái xấu, cái ác còn nhiều chuyện vượt xa sức tưởng tượng của những người sáng tác KB? Không Xã hội VN vẫn phát triển bình thường ,có chăng chúng ta ( những tác giả KB ) khi viết về đề tài hiện đại của sân khấu nhiều năm nay đã chai sạn không phát triển kịp với Xã hội nên khai thác những vấn đề của đời sống đã trở nên nhàm và không có sức hấp dẫn với công chúng. Nhiều kịch bản sân khấu về đề tài hiện đại của chúng ta đang sa vào sự vụn vặt, kể lể những éo le, trắc trở của tình duyên; những tình tay ba, tay tư với những màn mùi mẫn một cách cố tình hoặc rất giả tạo ... Sợi dây xuyên suốt những câu chuyện kịch vẫn là những con người đạo đức giả, cơ hội, háo danh, phản chủ, lừa lọc…, nhưng rồi vẫn ghế cao tót ngồi… Sau đó thì sao? Là sự trả giá, là nhân quả, là sám hối… Quanh đi quanh lại vẫn một số mô tip quen thuộc như vậy, làm sao khán giả không chán, thậm chí bắt đầu xem đã biết đoạn kết ? Đâu rồi những kb tác phẩm sân khấu mang tính tư tưởng, tính nhân văn cao.những dư âm, những trăn trở, day dứt của khán giả khi được tiếp nhận một tác phẩm sân khấu với những rung động, những vấn đề lớn lao của thời cuộc, của con người, cuộc sống mà vở diễn muốn chuyển tải… Điều này Tôi cho rằng SK đang rất mong mỏi những người làm sân khấu có tâm có trình cần phải quan tâm hơn nữa.
Còn vấn đề nêu ra trong khuôn khổ hội thảo lần này tiếp theo là cần “Xác định Thời gian và vấn đề phản ánh trong tác phẩm SK” thì theo tôi chỉ xin được ngắn gọn như sau : Cái khó đối với người viết hiện nay khi dấn thân vào thời gian khi viết về “đề tài hiện đại” đó là kiến thức về đời sống, xã hội, con người, đặc biệt ở những lĩnh vực chuyên môn đòi hỏi những kiến thức chuyên môn phù hợp. Hầu như các tác giả chỉ đi vào những vấn đề chung với những kiến thức chung chung… người viết ít được thực tế lăn lộn với thực tế cuộc sống… là người trực tiếp lao động, công tác ở cơ sở; hoặc người viết “cắm chốt” cùng ăn ở, sinh hoạt, làm việc một thời gian ở cơ sở… Khó nữa là muốn viết tới tận cùng, muốn giải quyết những mâu thuẫn, xung đột kịch cho thấu triệt tư tưởng mình muốn phản ánh trong tác phẩm thì vấp phải những vùng cấm, những vùng nhạy cảm. Nhiều khi khâu kịch bản đã trót lọt nhưng để một vở kịch ra đời còn phải chỉnh sửa thế này, thế nọ…
Để kết thúc tôi xin khẳng định Nghệ thuật sân khấu là đưa những vấn đề của đời sống qua hình thức biểu đạt của sân khấu, tác động trực tiếp đến con người, thì không thế nhưng đưa lên sân khấu một vấn đề nửa vời, một cách tiếp cận khô cứng, công thức, sáo mòn, …,và đương nhiên phải có tâm huyết của chính người viết kịch. Tránh căn bệnh hiện nay không chỉ riêng với nghệ thuật sân khấu đó là bệnh nghiệp dư, cẩu thả, bịa đặt,sai lệch định hướng thẩm mỹ về cuộc sống