Sưu tầm:Trần Văn Chỉnh
THỰC TRẠNG NGHỆ SĨ SÂN KHẤU HIỆN NAY
TS. Trần Thị Minh Thu
Nói đến nghệ thuật sân khấu là nói đến nghệ thuật biểu diễn của người diễn viên. Bởi lẽ, trên sân khấu, người diễn viên đóng vai trò trung tâm trong quá trình sáng tạo vở diễn. Không có nghệ thuật biểu diễn của người diễn viên trước khán giả, thì mọi sáng tạo của tác giả, của đạo diễn, của nhạc sĩ, của họa sĩ... đều không được hiển hiện sống động trên sân khấu.
Trong cơ cấu của các đơn vị nghệ thuật sân khấu công lập hiện nay, diễn viên được phân làm hai nhóm. Nhóm các nghệ sĩ có thâm niên trong nghề, được khán giả biết đến nhưng phai nhạt về nhan sắc, xuống sức về giọng ca, suy giảm về khả năng thể hiện hình tượng nhân vật, dần xa rời sàn diễn để làm công tác lãnh đạo, đào tạo lớp trẻ. Nhóm các nghệ sĩ trẻ, mặc dù đã được đào tạo chính qui từ nhà trường, nhưng đa phần đều còn yếu kém cả về trình độ chuyên môn lẫn kiến thức chính trị, xã hội. Họ không nắm vững kĩ thuật ca, diễn, vũ đạo và để đạo diễn phải “cầm tay, bẻ ngón” hướng dẫn và biến họ thành những con rối vô cảm. Vì vậy, họ đã cho ra mắt khán giả không ít hình tượng thiếu chân thực, sâu sắc.
Mặt khác, công tác tuyển sinh, đào tạo cũng gặp nhiều bất cập: số lượng thí sinh đăng kí dự thi vào lớp diễn viên ngày càng ít dần; những người thực sự có tài năng như sao buổi sớm; giáo trình, tài liệu, trang thiết bị phục vụ học tập còn thiếu thốn; đội ngũ giảng viên dạy chuyên môn là những nghệ sĩ thực sự có tài năng thì quá hiếm hoi; phương pháp truyền nghề theo vai mẫu thiếu khoa học, thiếu “chất lửa” nghề nghiệp, đã tạo cho học sinh hụt hẫng, khiếm khuyết về kiến thức và sinh ra những vai diễn “bản sao” của thầy.
Hơn nữa, đời sống của người nghệ sĩ gặp rất nhiều khó khăn. Mức lương lâu nay vẫn áp dụng theo thang bậc dành cho ngạch công chức, viên chức, không thích hợp với lao động nghệ thuật. Vì, việc xếp diễn viên vào ngạch viên chức biến các nghệ sĩ thành những người làm công ăn lương đã tạo nên sức ì to lớn. Có vai diễn hay không, diễn tốt hay dở đều vẫn có lương và mọi chế độ đều bình đẳng như nhau, làm cho các nghệ sĩ mất dần động lực sáng tạo, không thúc đẩy được sự cạnh tranh lành mạnh.
Bên cạnh đó, các chế độ phụ cấp cho việc luyện tập và biểu diễn dù đã được nâng lên theo Quyết định số 14/QĐ-Ttg, nhưng vẫn còn thấp kém, chưa có tác dụng kích thích, động viên người nghệ sĩ toàn tâm, toàn ý cho công việc. Khi nghề chính không nuôi nổi mình thì họ phải đi làm nghề phụ và “chân ngoài dài hơn chân trong”.
Tất nhiên, không phải nghệ sĩ trẻ nào cũng như vậy. Trên thực tế vẫn tồn tại một số nghệ sĩ trẻ có tài năng, có nhiều tâm huyết, có ý thức trách nhiệm sinh tử vì nghề. Nhưng, họ lại ít có điều kiện để cống hiến cho nghề và phát huy tài năng của mình; chuyên môn dần bị mai một theo thời gian do ít khán giả, ít có cơ hội biểu diễn; thu nhập thấp. Sự khác biệt giữa khát vọng làm nghề với thực tế biểu diễn đã đẩy các nghệ sĩ trẻ này rơi vào trạng thái chán nản, nguội dần ngọn lửa tình yêu nghệ thuật và không đủ dũng khí để phấn đấu vươn lên. Điều này khiến các đoàn, nhà hát thêm khó khăn trong việc lôi kéo khán giả. Vì, chẳng có khán giả nào lại chịu đi xem một vở diễn mà ở đó người nghệ sĩ bị hạn chế về chuyên môn và mất niềm say mê sáng tạo.
Chế độ tinh giản biên chế không phù hợp với ngành sân khấu vốn mang tính đặc thù. Nghệ sĩ sân khấu dưới 25 là độ tuổi đỉnh cao về thanh, sắc; từ 25 – 35 là giai đoạn tài năng ở “độ chín”; từ trên 35 - 45 là giai đoạn “xế chiều”. Trong khi đó, Nhà nước lại quy định đối tượng tinh giản biên chế phải đủ 55 - 58 tuổi hoặc trên 58 tuổi đến dưới 60 tuổi đối với nam, đủ 50 - 53 tuổi hoặc trên 53 tuổi đến dưới 55 tuổi đối với nữ, có thời gian đóng bảo hiểm xã hội đủ 20 năm trở lên. Chưa kể việc thi tuyển biên chế diễn viên bị ngừng lại, không bổ sung thêm chỉ tiêu, các đơn vị muốn tuyển dụng nghệ sĩ trẻ thì phải tự chi trả bằng kinh phí của đơn vị vốn từ doanh thu vô cùng thấp. Điều này khiến nhiều nghệ sĩ trẻ bỏ đoàn/nhà hát, bỏ nghề.
Nghị quyết số 19-NQ/TW về tiếp tục đổi mới hệ thống tổ chức và quản lý, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập với chủ trương “sắp xếp lại, nâng cao năng lực các đơn vị nghệ thuật biểu diễn công lập (…) Mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ giữ lại một đoàn nghệ thuật công lập truyền thống tiêu biểu của địa phương. Đối với các đơn vị nghệ thuật khác chuyển sang hình thức ngoài công lập. Hợp nhất trung tâm văn hoá và đoàn nghệ thuật cấp tỉnh thành một đầu mối” được triển khai trong thực tế chưa phù hợp, đã dẫn đến tình trạng: cùng thực hiện chủ trương, chính sách, nhưng các địa phương lại có cách thực hiện khác nhau, gây ra những xáo trộn về nhân sự; bất ổn về tâm lý nghệ sĩ; nghệ sĩ nhiều tuổi, không còn thanh sắc, nhưng còn trong biên chế thì ở lại; nghệ sĩ trẻ tài năng nhưng chỉ có hợp đồng ngắn hạn thì ra đi; nhiều tỉnh, thành phố không còn đơn vị biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp độc lập, hoạt động dần bị “nghiệp dư hóa”, từ đó mất mát, tổn thất lớn đội ngũ kế cận vốn rất khó để tìm và đào tạo.
Tóm lại, nghệ sĩ sân khấu hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Sân khấu muốn phát triển, không thể thiếu vai trò của nghệ sĩ, nhất là nghệ sĩ tài năng. Để có được đội ngũ nghệ sĩ hùng hậu, tài năng, hấp dẫn khán giả, sân khấu rất cần có những chính sách hợp lý trong việc phát hiện, thu hút, khuyến khích, động viên các nghệ sĩ trẻ đến với nghề; có những giải pháp đổi mới và nâng cao chất lượng bồi dưỡng, đào tạo; có những cơ chế đặc thù hiệu quả giữ chân các tài năng trẻ để các em tiếp tục bám nghề, giữ nghề, nhất là đối với sân khấu truyền thống trong cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế hiện nay./.