Sưu tầm: NSND Nguyễn Hoàng Tuấn
Thực trạng sân khấu hiện nay và một số giải pháp
NSND.Trần Quốc Chiêm
Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội
Kính thưa các vị đại biểu, các Văn nghệ sỹ Thủ đô!
Với cương vị là Chủ tịch Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội, tôi rất hoan nghênh sáng kiến của Ban Chấp hành Hội Sân khấu Hà Nội đã tổ chức hội thảo: “ Sân khấu Hà Nội với cuộc sống hôm nay”.
Sau đây, tôi xin phép trình bày tham luận của mình đóng góp cho Hội thảo.
Nhiều năm nay, sân khấu nước nhà rơi vào khủng hoảng khi khán giả thờ ơ, nhiều ngành đào tạo truyền thống không tuyển được sinh viên… Ngoại trừ một số loại hình nghệ thuật truyền thống (NTTT) đã được UNESCO vinh danh, như quan họ, hát xoan Phú Thọ, đờn ca tài tử Nam Bộ… có chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị bài bản, hầu hết các môn nghệ thuật đang phát triển tự phát. Hoạt động khó khăn không chỉ là thực tế của nhiều câu lạc bộ NTTT, mà còn là thực trạng chung của các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp. Hàng năm vẫn dàn dựng vở mới theo kế hoạch và có xã hội hóa một số chương trình; một số đang lúng túng trước kế hoạch tự chủ về kinh phí, do chưa đủ khả năng hoạt động độc lập.
Đặc biệt, sự yếu thế của các đơn vị nhà nước trước “cơn lốc” tư nhân, xã hội hóa hoạt động nghệ thuật là điều thấy rõ. Đó là, nghệ thuật nước nhà đang tồn tại hai dòng: những chương trình nghệ thuật được Nhà nước đầu tư hoành tráng, công phu nhưng chỉ làm nhiệm vụ chính trị, không bán được vé; các chương trình nghệ thuật do tư nhân đầu tư, dàn dựng thì ngược lại (sân khấu ca nhạc…). Bên cạnh đó, sự thiếu vắng các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao đại diện cho nền văn hóa dân tộc để quảng bá, giao lưu thế giới cũng là một vấn đề đang được đặt ra. Đây là vấn đề muôn thuở, cái khó nhất hiện nay đối với nghệ thuật truyền thống trong xu thế hội nhập toàn cầu hóa, nghệ thuật giải trí đơn thuần, phim ảnh mang tính thương mại tràn ngập trong đời sống xã hội kéo khán giả về hướng nghệ thuật đương đại giải trí đơn thuần. Vì vậy mà những người làm nghệ thuật truyền thống phải biết cách giành giật khán giả bằng truyền thông, báo chí, bằng quảng bá nghệ thuật từ trong nhà hát, trong cơ quan, trường học và đến tận gia đình. Phải biết tuyên truyền quảng bá bằng tri thức nghệ thuật, tài năng nghệ thuật đích thực chứ không phải ai cũng làm được việc này. Đây là một nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy nghệ thuật dân tộc.
Khán giả hiện nay có rất nhiều “kênh” giải trí để lựa chọn. Nếu lấy thước đo là số đông công chúng thì khó có được kết quả chính xác. Ở thời điểm hiện nay, tôi khẳng định không có vở diễn nào ra đời có thể thu hút được sự chú ý của đa số công chúng như mấy chục năm về trước. Tuy nhiên, nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của người Việt đã bắt đầu có sự phân hóa rõ ràng, như nhạc giao hưởng, opera, ballet.. đã dần dần có những lớp khán giả riêng. Vấn đề cơ bản hiện nay là sân khấu của chúng ta đang thiếu những vở diễn lớn. Nguyên nhân một phần do tình hình thực tế khó khăn, một phần do các đơn vị nghệ thuật quá mải chạy theo thị hiếu khán giả bình dân và kế hoạch dàn dựng hàng năm...
Bên cạnh những thành tựu đã đạt được trong việc xây dựng hình tượng nghệ thuật về con người mới của cuộc sống mới - cuộc sống của xã hội hiện đại, nghệ thuật sân khấu cũng biểu hiện một số thiếu sót và lệch lạc trong việc xây dựng hình tượng con người mới - con người của xã hội hiện đại. Cho đến nay, còn không ít vấn đề chưa được giải quyết một cách khoa học, trong đó có vấn đề “vai trò nhân vật trung tâm trong các tác phẩm sân khấu hiện đại”, bởi nhân vật trung tâm của sân khấu hôm nay phải là người có tầm vóc lớn hơn những con người bình thường, tầm vóc của thời đại, nhưng là một con người với những mối quan tâm đến những gì xảy ra, và mối đồng cảm với số phận của mọi con người như những tác phẩm đã được phổ biến của thế kỷ trước với đủ thể loại, loại hình và đề tài đã làm được và thành công, kể cả loại hình nghệ thuật truyền thống…
Hiện Sân khấu vẫn thiếu một đội ngũ tác giả chuyên nghiệp, tác giả có bản lĩnh dũng cảm đi trước công chúng, mạnh dạn trả lời những băn khoăn của thời đại, nêu lên những tấm gương, dự báo những nguy cơ. Sân khấu hiện chưa có nhiều những tác giả xông xáo vào những lĩnh vực mũi nhọn của đời sống hiện đại, khắc hoạ tính cách tiêu biểu của con người hôm nay của thời hội nhập, mở cửa, điển hình của xã hội phát triển, của văn hoá phát triển. Chúng ta lại thiếu những người làm phê bình chuyên nghiệp, cộng với sự dễ dãi trong sáng tạo của người làm nghề, sự phân hóa của người thưởng thức nên sân khấu chúng ta không có được nhiều những tác phẩm đỉnh cao.
Cơ chế thị trường cũng khiến cho đội ngũ sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật sân khấu nói riêng năng động hơn, nhưng cũng làm cho đội ngũ này tre đã già mà măng chưa mọc ?chịu những tác động cả tích cực lẫn tiêu cực. Nghệ thuật sân khấu còn tồn tại chạy theo kiểu bắc nước chờ gạo người, ăn đong, chưa có chiến lược về đặt kịch bản và đào tạo; nhiều yếu tố thiếu sự lành mạnh, chính thống như kịch kinh dị, sex, sân khấu ma. Vẫn còn ít tác phẩm hay tạo dư luận và gây tác động mạnh mẽ. Các đề tài truyền thống vắng bớt dần, các đề tài kinh dị, bạo lực, ái tình chụp giật… nổi lên như một cứu cánh tồn tại. Một số vở diễn sân khấu có biểu hiện bắt chước, mô phỏng, chạy theo hình thức và thủ pháp mới, đánh mất bản sắc văn hoá dân tộc. Tác phẩm sân khấu phản ánh hiện thực đời sống mờ nhạt, vì vậy thời gian qua ta thấy không ít nhà hát, rạp chiếu bóng quạnh vắng, không có người xem, tuyển diễn viên trẻ loại hình sân khấu truyền thống không có người, nhiều nghệ sĩ không sống được với nghề nên đã đi tìm mưu sinh khác.
Bên cạnh đó, một số đơn vị nghệ thuật phải thuê mướn cơ sở vật chất nên không đảm bảo ổn định lâu dài như cải lương, xiếc…, lực lượng sáng tạo nghệ thuật hoạt động tự do rất khó quản lý, nhiều diễn viên mải chạy show không trau dồi chuyên môn và đạo đức tư cách nghề nghiệp, ít tác phẩm hay. Sân khấu ca kịch khai thác đề tài dã sử, dân gian, huyền thoại, ít có đề tài hiện đại, phản ánh đời sống của con người hôm nay, các sân khấu vẫn trong tình trạng ăn đong trong xây dựng kịch mục.
Nhiệm vụ trung tâm của văn học, nghệ thuật thời gian tới là phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân chủ, có tác dụng sâu sắc xây dựng con người mới.
Một vấn đề cốt yếu đặt ra hiện nay là làm thế nào để người nghệ sĩ giữ được thiên chức của mình trong nền kinh tế thị trường, khi mà các sản phẩm họ làm ra bị quy luật thị trường chi phối. Trước sự xuống cấp của đạo đức xã hội, văn học nghệ thuật nói chung và nghệ thuật Sân khấu nói riêng phải làm gì cho sự phát triển văn hóa của dân tộc? Đó cũng chính là trách nhiệm công dân - nghĩa vụ - đạo đức của giới nghệ sĩ Sân khấu góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.
Một số giải pháp
Một là, phải có chiến lược đặt hàng sáng tác những tác phẩm sân khấu có chất lượng, đầu tư có chiều sâu nghệ thuật để có những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao phục vụ nhu cầu thưởng thức của đông đảo công chúng, góp phần hình thành nhân cách, bồi đắp xây dựng đạo đức con người trong cuộc sống hôm nay.
Hai là, xây dựng các chương trình, tiết mục, vở diễn thuộc các loại hình nghệ thuật sân khấu đảm bảo tính dân tộc và hiện đại.
Ba là, xây dựng cơ chế để tổ chức biểu diễn, quảng bá tác phẩm sân khấu trên phát thanh truyền hình phục vụ khán giả trong nước và nước ngoài nhằm nâng cao đời sống văn hoá, tinh thần và thẩm mỹ của người xem, đặc biệt là thanh niên, thiếu niên… Tăng cường các hoạt động giao lưu với khán giả, đặc biệt là học sinh, sinh viên có 1 chương trình “Nghệ thuật sân khấu với sinh viên” để khán giả trẻ hiểu những giá trị nhân văn của tác phẩm sân khấu, để có nhận thức giá trị nghệ thuật và ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội.
Bốn là, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn, tác giả, họa sĩ, nhạc sĩ, đạo diễn, biên đạo… góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm nghệ thuật; Chăm sóc các tài năng văn học, nghệ thuật; thực hiện chế độ ưu đãi theo nghề và bồi dưỡng đối với lao động biểu diễn nghệ thuật; Có cơ chế chính sách đào tạo tài năng trẻ văn học nghệ thuật…
Năm là, tăng cường mở rộng các hoạt động sân khấu không chuyên, đưa nghệ thuật sân khấu thấm sâu vào đời sống xã hội, để những giá trị của nghệ thuật sân khấu có thể thâm nhập lan tỏa trong cuộc sống của mỗi người dân, góp phần hình thành nhân cách con người trong xã hội qua những hoạt cảnh và vở diễn sân khấu.
Sáu là, tham gia thường kỳ các cuộc liên hoan, cuộc thi khu vực và toàn quốc để nâng cao trình độ biểu diễn cho các nghệ sĩ, diễn viên, qua đó trao đổi học tập kinh nghiệm, không ngừng nâng cao trình độ biểu diễn và trau dồi đạo đức nghề nghiệp.
Tôi hy vọng Ban Chấp hành Hội Sân khấu Hà Nội sẽ tổ chức được nhiều cuộc hội thảo có ý nghĩa để góp phần đưa nền sân khấu Thủ đô đáp ứng được nhiệm vụ chính trị của mình và định hướng cho các hoạt động sân khấu bắt kịp với công cuộc đổi mới của đất nước và Thủ đô.