Sưu tầm: NSND Phạm Thị Thanh Hương
Thực trạng và giải pháp
của lý luận phê bình Sân khấu hôm nay.
TÁC GIẢ: Nguyễn Thị Lệ Dung
Việc chấn hưng nền văn học Nghệ thuật Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, đổi mới và phát triển là một sự nghiệp vô cùng quan trọng và rộng lớn.
Lý luận phê bình sân khấu là chuyên nghành đặc biệt. Được thể hiện bằng những cá nhân cụ thể trong loại hình sân khấu tổng hợp. Nên đòi hỏi các nhà lý luận phê bình sân khấu phải có năng khiếu bẩm sinh và tính sáng tạo. Phải biết phát hiện những vấn đề phản biện và lý giải vấn đề một cách trung thực. Tính trung thực không khuất phục trước sự cán dỗ của đồng tiền. Nhà lý luận phê bình sân khấu phải có kiến thức bản lĩnh tổng hợp để hiểu đúng sáng tạo của nghệ sỹ - Nghệ thuật sân khấu không thể không có lý luận phê bình sân khấu thì rất khó hoàn thiện và đổi mới và phát triển. Ngành lý luận phê bình sân khấu là một ngành khó nên việc trở thành một nhà lý luận phê bình càng khó hơn. Nghệ thuật sân khấu hôm nay và mai sau không thể thiếu lý luận phê bình sân khấu.
Ở Việt Nam ngành lý luận sân khấu chưa có truyền thống sự hiện diện của nó hôm nay cũng không thể gọi là chuyên nghiệp hoàn toàn. Và nó còn mang tính phong trào tự do, cảm hứng, có cũng tốt, không có cũng chẳng sao và họ chưa bao giờ coi lý luận phê bình sân khấu là nghề nghiệp sống còn của mình. Một nhà lý luận phê bình tài năng một mặt yêu nghề, chẳng hạn chẳng may bài viết chê nhiều, khen ít, dù có thực lòng thì đành phải chạnh lòng hoặc hạ sát là “uốn bút”.
Tóm lại thực trạng của lý luận phê bình sân khấu Việt Nam hôm nay. Như Nghị quyết 23 của Bộ Chính trị (khóa X) đã chỉ rõ “Hoạt động lý luận văn học, nghệ thuật còn lạc hậu nhiều mặt, chưa giải đáp được nhiều vấn đề của đời sống, còn xa rời thực tiễn sáng tác, có biểu hiện xơ cứng, kém năng động, giảm sút tác dụng tích cực đối với sáng tác… Hoạt động văn học nghệ thuật có biểu hiện tụt hậu so với yêu cầu. Thực hiện chưa tốt chức năng hướng dẫn, điều chỉnh và đồng hành với sáng tác. Chất lượng khoa học và tính phê bình bị xem nhẹ. Xuất hiện lối phê bình cảm tính, thiếu hệ thống tiêu chí tìm để đánh giá tác giả và tác phẩm, văn hóa phê bình bị hạ thấp”…
- Lý luận phê bình sân khấu được xuất hiện trong cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân. Nguồn đào tạo chính do đội ngũ lý luận phê bình sân khấu là do Liên Xô, Trung Quốc, Trường Đại học tổng hợp văn (Nay là Trường Đại học khoa học xã hội nhân văn) và Trường Đại học sân khấu điện ảnh Hà Nội. Đội ngũ này phát huy được vai trò tiên phong khi nền sân khấu cách mạng phát triển cực thịnh, tạo ra vị thế của lý luận phê bình sân khấu Việt Nam.
Nhưng từ năm 1980 trở lại đây. Lý luận phê bình sân khấu có chiều hướng tụt hậu. Hiện nay các cây bút phê bình gạo cội đã già yếu hoặc ốm đau bệnh tật. Nguồn lực mới hầu như không có và ít làm cho sự nghiệp lý luận phê bình sân khấu Việt Nam trở nên ảm đạm.
Nguyên nhân cơ bản của thực trạng này, trước hết lý luận phê bình sân khấu đã đối lập với văn hóa truyền thống của Việt Nam là văn hóa duy tình. Với phương châm đạo đức 9 bỏ làm 10, “dĩ hòa vi quý” 100 cái lý không bằng một tý cái tình”. Mặt khác cơ chế thị trường hội nhập quốc tế được diễn ra. Những người làm lý luận phê bình sân khấu đã có một hệ thống giá trị thẩm mỹ để làm điểm tựa cho ngòi bút của mình. Nhiều hội thảo khoa học của hội đồng lý luận phê bình sân khấu, văn học, nghệ thuật Việt Nam những năm gần đây đã đề xuất những chủ trương, giải pháp để phát triển đội ngũ, nâng cao lý luận phê bình. Chắc chắn nghị quyết lần thứ XIII của Đảng sẽ có những quyết sách mới ra đời nhằm phục hưng nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam. Xây dựng hệ giá trị thẩm mỹ của thời đại cách mạng 4.0 làm điểm tựa cho lý luận phê bình sân khấu Việt Nam.
Hướng phát triển của lý luận phê bình sân khấu. Để tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời mới đã xác định xây dựng và phát triển đội ngũ lý luận phê bình sân khấu là vô cùng cần thiết. Nâng cao chất lượng công tác lý luận phê bình sẽ góp phần thúc đẩy sáng tác, sáng tạo, tiếp nhận, thụ hưởng giá trị tác phẩm văn học nghệ thuật của công chúng, có chủ trương rõ ràng. Giới chuyên môn đều nhìn nhận việc xây dựng phát triển đội ngũ lý luận phê bình sân khấu sẽ có tác động tích cực đến sự phát triển của nền văn học nghệ thuật nước nhà. Thế nhưng sao đội ngũ lý luận phê bình ngày càng teo tóp.
Nên chăng đã đến lúc phải nhìn nhận sự thấm và nên bắt đầu từ vấn đề đào tạo. Nhìn năm nay ngành không có người xin dự tuyển.
Lý giải nguyên nhân giới trẻ thờ ơ với việc lựa chọn trở thành nhà lý luận phê bình không chỉ xảy ra ở Đại học sân khấu điện ảnh Hà Nội mà ở trên diện rộng tất cả các cơ sở đào tạo chuyên ngành này.
Thời gian qua hội đồng lý luận phê bình văn học Nghệ thuật Trung ương đã có sáng kiến kết hợp các đợt tập huấn và mở các lớp bồi dưỡng lý luận phê bình để nâng cao chất lượng hoạt động của đội ngũ. Đó là một lý tưởng một tham vọng thiết thực và rất tốt. Nhưng hiệu quả thì đang còn phải theo dõi, chờ đợi. Nếu chỉ bằng bồi dưỡng nâng cao thì khó có thể tạo ra nhà lý luận phê bình như chúng ta kỳ vọng, giải pháp đào tạo,, bồi dưỡng để phát triển đội ngũ lý luận phê bình văn học nghệ thuật là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Vấn đề là tư chất, năng khiếu cảm thụ, kiến thức và năng lực, cá tính của người cầm bút. Thiếu những phẩm chất này thì có lẽ học cả đời cũng khó trở thành nhà lý luận phê bình. Vì vậy việc bồi dưỡng để kích thích sở trưởng, để trao đổi kinh nghiệm thẩm mỹ và phát triển các nhân tố mới. Theo tôi phải có giải pháp để xây dựng và phát triển đội ngũ lý luận phê bình hiện nay.
Nhìn vào mặt bằng công tác lý luận phê bình hiện nay sẽ nhận thấy sự phân bổ lực lượng không đều giữa các loại hình, các cấp, các vùng miền. Trong khi lĩnh vực sân khấu thiếu hụt cả về số lượng và chất lượng. Tính chuyên nghiệp của những người làm lý luận phê bình không cao, không đồng đều. Nhiều năm qua bài toán nâng cao chất lượng công tác lý luận phê bình sân khấu luôn được đề cập. Nhưng các giải pháp khắc phục vẫn chưa có hiệu quả, những khó khăn mà lý luận phê bình sân khấu đang gặp là đối diện với nguy cơ hiện hữu, đó là một sự quay lưng của giới sáng tác và công chúng yêu nghệ thuật. Thực trạng đội ngũ lý luận phê bình sân khấu hiện nay không tương xứng với đội ngũ sáng tác, không đáp ứng được yêu cầu thưởng thức nghệ thuật của đông đảo quần chúng nhân dân. Đặc biệt hơn lý luận phê bình sân khấu là con đẻ của nghệ thuật sân khấu. Nó có chức năng thẩm định, đánh giá, giải thích, phát hiện định hướng những giá trị sáng tạo của nghệ thuật sân khấu.
Phát biểu tại buổi tọa đàm đồng chí Nguyễn Thế Kỷ Chủ tịch hội đồng lý luận, phê bình văn học nghệ thuật Trung ương nhấn mạnh: “Chủ đề tọa đàm về vấn đề quan trọng và cấp thiết mà Nghị quyết 23-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nêu và chỉ rõ những định hướng nhiệm vụ cơ bản, trong đó con người, yếu tố đội ngũ luôn là vấn đề quan trọng hàng đầu của bất cứ lĩnh vực nào. Càng quan trọng và cấp thiết hơn đối với lĩnh vực văn học nghệ thuật. Nhận định nhà phê bình hôm nay không chỉ là người say mê hoạt động văn học nghệ thuật mà cần có trí thức cao theo nhu cầu phát triển của đất nước và thời đại. Thực tế đòi hỏi người làm lý luận phê bình sân khấu cần quyết tâm hơn nữa đối với tư duy trong từng hoàn cảnh mới và nhạy bén với các luông tư tưởng mới. Bên cạnh đó người làm công tác lý luận phê bình sân khấu cần có lòng nhân ái. Không ngừng đấu tranh cho cái đẹp, cái thiện trường tồn. Sự nhấn mạnh và giải pháp mang tính đặc thù cụ thể cho từng lình vực hòa trong dòng chảy chung, nhằm hướng tới sự phát triển vững mạnh của nền lý luận phê bình văn học nghệ thuật nước nhà trong đòi hỏi của thời đại, của công chúng ngày càng cao. Đưa hoạt động lý luận phê bình sân khấu lan tỏa ra toàn xã hội. Bồi dưỡng đội ngũ lý luận phê bình trẻ, tài năng, nâng cao vai trò của giới lý luận phê bình sân khấu trong tình hình mới./.