Sưu tầm: NSND Nguyễn Hoàng Tuấn
Thực trạng và giải pháp của Lý luân phê bình Sân khấu hôm nay
Tác giả & Đạo diễn
HOÀNG THANH DU
Kính thưa quý vị đại biểu!
Trước tiên chúng phải xác định nhận diện Lý Luận Phê Bình là gì ?
-Vâng , Tại sao tôi phải xin phép chúng ta ngồi đây phải xác định chức năng nhân văn của LLPB chính là để chúng thống nhất nhận diện lại nhằm khẳng định LLPB là cầu nối tinh thần giữa sáng tạo và những người thụ hưởng những sáng tạo .Vì vậy LLPB phải hướng đến sự khám phá, giải mã những giá trị thẩm mỹ, tư tưởng tiềm ẩn của sáng tạo .
- Chức năng của LLPB còn biểu hiện ở chỗ là người định hướng, gợi mở chân thành cho các nhà Sáng tạo trong việc khai phá con đường sáng tạo…Thậm chí LLPB còn phải trung thực thẳng thắn bởi LLPB giữ vai trò là người chỉ đường và đồng hành trên con đường sáng tạo… LLPB phải coi trọng tính nhân văn của những sáng tạo biểu hiện thông qua sự dân chủ, bình đẳng trong đối thoại, trao đổi giữa các chủ thể trao đổi lý luận phê bình với nhau.
- Sự khác biệt trong cái nhìn, quan điểm sẽ mở ra cách nhìn, gạn lọc cách khám phá mới trong sự tiếp nhận, khám phá các sáng tạo. LLPB không chỉ coi trọng sự đối thoại mà còn cần có chủ hướng rõ ràng. Sự tìm kiếm những giá trị nhân văn biểu hiện chủ hướng của nhà LLPB cần hướng tới vẻ đẹp của lòng nhân ái, lòng trắc ẩn trước nỗi đau thân phận và phát hiện những giá trị của cái đẹp và bộc lộ sự cảm thông, sẻ chia với những bất hạnh, rủi ro mà những con người vô danh, nhỏ bé phải gánh chịu trong cuộc sống.để đích đến cũng là phục vụ đời sống tinh thần của con người.
1/ Vậy với Nghệ thuật Sân khấu thì vai trò vị trí của LLPB ở đâu ?
-Về Lý thuyết thì LLPB Sân khấu là vô cùng cần thiết nó luôn được ở đúng vị trí trang trọng mà ngay từ khi hình thành Nghệ thuật SK chuyên nghiệp .Bởi nó chính là thước đo phản biệt của cảm xúc và cả định hướng với chủ đề nội dung và chủ đề tư tưởng của một vở diễn SK . Lý luận để thực hành phê bình, đánh giá, nghiên cứu một kịch bản, phân tích, đánh giá một kịch bản và vai trò của người nghệ sĩ tham gia sáng tạo trong tác phẩm đó..
2/ Về mối quan hệ của LLSK với sự phát triển của Nghệ thuật Sân khấu?
-Câu hỏi này sẽ tùy thuộc vào Chính thể và Xã hội hiện nay và tương lai có coi trọng NT SK làm trung tâm giải trí, Có còn là món ăn tinh thần không thể thiếu để phục vụ đời sống như đã có một thời trong công cuộc dựng nước và giữ nước nó đã có … Nếu NTSK được NN coi trọng tức là NTSK có được sự đầu tư để phát triển… NTSK liệu có còn là các sáng tạo ra các tác phẩm SK vẫn tiếp tục thực hiện sứ mệnh tuyên truyền cho đường lối, Cho đấu tranh loại bỏ những xấu xa những đòi hỏi cấp thiết nói hộ lòng người những vấn đề bức thiết để hướng đến thẩm mỹ cuộc sống cao đẹp trong cuộc sống không ? -Vâng. Theo tôi câu hỏi này chúng ta xin dành cho Chính thể -NN họ sẽ trả lời chúng ta chính xác nhất vì tôi tin các vị ngồi đây chắc cũng đồng ý với Tôi cùng khẳng định chắc chắn mối quan hệ giũa NTSK và LLPB Sân khấu không thể tách rời, nó sẽ luôn song hành …Bởi LLPB là tấm gương soi dọi phản chiếu làm rõ những sáng tạo của NTSK .
- Kính thưa quý vị đại biểu!
3/ Thế còn thực trạng của LLPB Sân khấu trong giai đoạn hiện nay thì sao?
-Trong hiện tại ư ? … Có thể tôi “bi quan” nhưng với tôi LLPB sân khấu nó đang chìm dần và nếu không nhanh tay cứu vớt thì nó sẽ mất đi vĩnh viễn cái chức năng của LLPB nói chung và NT SK nói riêng của chúng ta … và chỉ còn lại những tin bài được đăng báo để giới thiệu đưa tin nội dung và ngợi ca chung chung một triều ( việc này thì bất cứ phóng viên bình thường của báo đài này cũng làm được không cần đến vai trò của LLPB ) . Như tôi được biết thì chúng ta ,Ngành SK còn rất nhiều nhà LLPB sắc xảo có đẳng cấp ..nhưng hiện tại họ đã thu mình lại vì nhiều lý do … nhưng lý do chủ yếu nhất là họ ngại va trạm …họ không được nói thật do môi trường các nhà quản lý đơn vị NT hay các nhà chuyên môn Sân khấu không muốn nghe phê bình bằng lý luận … Hơn nữa bài viết của họ chẳng có báo đài nào dám đăng.. ( câu chuyện này làm Tôi nhớ những thập niên 70 -80 -90 Chúng ta có những nhà LLPB SK sắc sảo tài năng như Đức Kôn,Từ Lương , Minh Thái …đã được Tạp chí Sân khấu và các tòa soạn báo tên tuổi đặt bài thường niên … Và quan trọng hơn họ được một cơ chế coi trọng những bài viết của họ mỗi khi có tác phẩm SK ra đời…) Và hiện tượng như hiện nay thì sao? các Nhà LLPB có lòng tự trọng thì im hơi lặng tiếng vô tình đã để khoảng trống ấy cho một số các phóng viên không có nghề LLPB trong phạm vi ngành Sân khấu của địa phương hay của quốc gia tha hồ tung hoành viết bài thái quá khen lấy được , khen chơ trẽn …Nói như vậy không phải không xuất hiện những người viết LLPB cho SK đã có tuy họ chỉ đăng trong Fb trang của họ nhưng hơn hẳn những mang danh nhà báo khen không có chút chuyên môn hiểu biết học thuật về SK ( đấy chưa nói việc các đơn vị NT đặt hàng họ viết ) thậm chí đã có những cuộc tranh luận trên hệ thống mạng xã hội khá gay gắt khi một nhà báo vì bảo vệ sự khen ngợi “thái quá “ của mình về một vở diễn đã nghiệp dư đến nỗi đã đòi khán giả đi xem vở diễn SK phải đọc kịch bản trước … và đó chính là lý do làm khán gia đi xem về hụt hẫng thất vọng phàn nàn về những chứng tật phổ biến thái quá của những bài viết về một tác phẩm SK ra đời và đương nhiên họ có cả sự hoài nghi về sự hữu dụng của LL PB đối với sự phát triển của đời sống NT SK…
-Kính thưa quý vị đại biểu!
4/ Vậy phải làm gì để có hướng phát triển LLPB Sân khấu hiện nay ? Nên thế nào ?
-Vâng , như các vị đã biết LL phê bình trong VHNT nói chung Và SK nói riêng của Việt Nam đang tồn tại ba kiểu phê bình: phê bình kiểu báo chí, phê bình kiểu văn nghệ sĩ và phê bình chuyên nghiệp (hàn lâm). Kiểu phê bình văn học báo chí và phê bình kiểu văn nghệ sĩ đang chiếm ưu thế về số lượng trên hầu hết các báo và tạp chí. Kiểu phê bình báo chí, người viết phê bình chủ yếu so sánh, đối chiếu và đánh giá về mức độ phản ánh hiện thực trong các sáng tạo VHNT so với hiện thực của đời sống xã hội. Kiểu phê bình nghệ sĩ, người viết phê bình chủ yếu khám phá cơ chế sáng tạo của các người làm nên tác phẩm NT và hiệu quả xã hội của tác phẩm ấy. Hai kiểu phê bình này thường đáp ứng nhu cầu "tiêu dùng" về mặt tinh thần của người đọc. Chính vì thế nó chiếm được vị thế trong hoạt động lý luận phê bình VHNT của mọi thể loại NT thời hiện đại.
-Đối với phê bình văn học theo kiểu chuyên nghiệp (hàn lâm), người viết LL phê bình khám phá, giải mã những giá trị nội tại của tác phẩm. Nhà LL phê bình VHNT theo kiểu chuyên nghiệp thường dựa vào quan niệm của một hoặc nhiều hệ hình phê bình nào đó để giải mã, đánh giá những giá trị nội tại của tác phẩm. Phê bình VHNT theo kiểu hàn lâm khó tìm được hiệu ứng xã hội và ít có sự cộng hưởng của bạn đọc nên nó khó tìm được vị trí quan trọng trong sinh hoạt đời sống của VHNT
Theo tìm hiểu của tôi, LLPB trong VHNT Việt Nam hiện đại có hai chứng tật phổ biến đó là: Phê bình phán xử (cả khen và chê) mang tính chủ quan, áp đặt và phê bình bỏ qua những chi tiết sáng tạo góc nhìn mới , không bám sát những giá trị nghệ thuật và tư tưởng nội tại của tác phẩm . Kiểu phê phán xử, nhà phê bình khám phá, đánh giá tác phẩm theo những quan niệm có sẵn, theo một định kiến nên dễ dẫn đến tình trạng khen chê một chiều, chủ quan và tuỳ hứng. Kiểu phê bình này từng thống soái hoạt động lý luận phê bình VHNT suốt nhiều giai đoạn của lịch sử VHNT đồng thời, vẫn còn rơi rớt trong một số bài phê bình văn học của những nhà phê bình quyền uy và một số nhà báo chuyên viết về VHNT. Kiểu phê bình văn học bỏ những sáng tạo góc nhìn mới hiện khá phổ biến trong hoạt động LLPB VHNT . thậm chí đã có nhiều nhà LLPB khi viết phê bình về một tác phẩm VHNT thường không bám sát các yếu tố đặc thù cho từng thể loại nghệ thuật trong tác phẩm để phê bình, đánh giá mà chủ yếu viện dẫn những quan niệm về triết học, văn học nghệ thuật của các nhà tư tưởng, văn nghệ sĩ nổi tiếng để "úp chụp" vào tác phẩm. Phê bình kiểu này giống như đem "cái mũ" lý luận đội "lên đầu" tác phẩm. Người viết phê bình chủ yếu phô diễn cái BIẾT TUỐT của cá nhân mình mà không hề hướng tới việc cảm thụ, khám phá sự bí ẩn của sự sáng tạo NT trong tác phẩm.
-Kính thưa quý vị đại biểu!
-Vậy nên làm gì để nhận diện những chứng tật của LLPB trong VHNT nói chung và Sân khấu nói riêng …LLPB trong VHNT hiện đại chính là để tìm cách "chữa trị" chứng tật của nó.Tuy với SK thì LLPB có vẻ như đang chìm dần bởi bệnh nó đã trầm kha nhưng không phải là không thể chữa trị. Theo tôi, có hai cách chữa trị đó là: Thứ nhất, mở rộng, tiếp thu và vận dụng có sáng tạo các hệ hình LLPB và thứ hai, tăng cường tính đối thoại, bình đẳng, tranh luận trong hoạt động của NTSK
-Để lý luận phê bình SK chúng ta phát triển và hòa nhập với xu hướng chung của VHNT thì hơn ai hết các nhà lý luận phê bình cần phải tiếp thu có sáng tạo các thành tựu của các hệ hình phê bình trên thế giới như: Phê bình thi pháp học, phê bình phân tâm học, phê bình cấu trúc học, phê bình bản thể luận, phê bình ký hiệu học, phê bình hậu hiện đại... Nếu người viết LLPB SK nghèo nàn trong sự hiểu biết về các hệ hình LL PB SK và chỉ vận dụng một hệ hình LL PB để đánh giá các tác phẩm SK sẽ dẫn đến tình trạng LLPB SK trở nên lạc hậu và độc tôn, không khám phá được những giá trị sáng tạo mới lạ tìm tòi của các vở diễn SK. Điều này chẳng khác gì một người chỉ có trong tay duy nhất một chiếc chìa khóa nên không thể mở được nhiều cánh cửa để mở ra những căn phòng bí ẩn khác nhau….
-Cái cuối cùng của các hoạt động VHNT thì cũng như của Sân khấu chúng ta là tác phẩm (đối với ê kíp sáng tạo và biểu diễn). Và LLPB chính là công việc song hành gạn lọc tìm ra định hướng thẩm mỹ khích lệ khán giả đến rạp tự thẩm định một tác phẩm SK … Rất mong tình trạng không còn các tác phẩm SK mà NN đặt hàng dàn dựng xong đi liên hoan kiếm huy chương xong về cất kho ? Sao NN không đặt ra chỉ tiêu phải diễn được bao nhiêu đêm đỏ đèn cho một tác phẩm và số khán giả được đến xem vở diễn ( đấy chưa tính bán vé thu được bao nhiêu ) … Lâu nay NN đổ tiền vào nhiều nhưng quên tính đến hiệu quả phổ cập của các tác phẩm SK được dàn dựng đến với khán giả . Giờ, không thể khác, NN phải tính cụ thể. Nó vừa để không lãng phí vật chất, và quan trọng hơn, không lãng phí năng lượng tinh thần của xã hội, khi mà tác phầm cứ hết sức làng nhàng mà tiền thì vẫn đổ vào như thế.. Và lúc ấy vai trò chức năng LLPB Sân khấu sẽ có tác dụng và phát triển luôn và ngay .