Sưu tầm: NSND Trần Thị Mai Hương
Vận dụng tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong sáng tác và biểu diễn nghệ thuật sân khấu
NSND Lê Tiến Thọ
Trong hoạt động sáng tác, dàn dựng và biểu diễn nghệ thuật sân khấu của cá nhân tôi, trong thời gian qua có được may mắn cộng tác với các tác giả như Văn Sử (giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật), tác giả Hoàng Thanh Du (giải thưởng Đào Tấn); đạo diễn, NSUT Đoàn Anh Thắng trong các vở diễn: Không còn nào khác (Tuồng; 1986, chỉnh lý nâng cao năm 2022); Lá đơn thứ 72 (Kịch, đạo diễn năm 2022);... Tuy sáng tác, dàn dựng, biểu diễn về hình tượng Hồ Chí Minh không nhiều, nhưng mỗi khi sáng tác, dàn dựng, biểu diễn về Người, cá nhân tôi và các nghệ sĩ của Nhà hát Tuồng Việt Nam, Sân khấu Lệ Ngọc đều lao động sáng tạo rất nghiêm túc. Qua tìm hiểu và nghiên cứu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa nghệ thuật, có một số điểm nổi bật như sau:
1. Giữ gìn và phát huy bản sắc, giá trị văn hóa dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
Chủ tịch Hồ Chí Minh ý thức về giá trị văn hóa dân tộc - văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất. Người nói: “Dân ta phải biết sử ta, cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” và khẳng định “Phát huy vốn quý báu của dân tộc” tức là khôi phục cái gì tốt, cái gì không tốt thì phải loại dần ra.
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người am hiểu các trào lưu nghệ thuật Á, Âu. Người thường nhắc đến những tấm gương các nghệ sĩ tài danh thế giới và đánh giá cao các nền văn hóa nghệ thuật cổ truyền tốt đẹp của các dân tộc như: Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia. Người nhắc những người làm công tác văn hóa nghệ thuật phải tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại. Nhưng đồng thời phải tránh nguy cơ trở thành kẻ bắt chước. Người nói: “Mỗi dân tộc cần phải chăm lo cho đặc tính dân tộc của mình trong nghệ thuật”. Người đã căn dặn các nghệ sĩ sâu khấu Tuồng như sau: “Nghệ thuật Tuồng hay đấy! Nhưng phải cải tiến, chớ gieo vừng rang ngô”. Vì vậy văn hóa của các dân tộc khác cần phải được nghiên cứu toàn diện, chỉ có trong trường hợp đó mới có thể tiếp thu được nhiều hơn cho văn hóa của chính dân tộc mình.
2. Văn hóa nghệ thuật phải phục vụ cho quần chúng nhân dân.
Văn hóa phụng sự nhân dân, lấy hạnh phúc của nhân dân, của dân tộc làm cơ sở là một quan điểm xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa.
Với tinh thần đó, Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng: “Công tác lấy văn hóa lợi ích của nội dung làm khuôn phép. Nói chuyện, tuyên truyền, khẩu hiệu, viết báo phải xác định từ trong quần chúng mà ra”. Người dặn dò: “Mỗi tư tưởng, mỗi câu nói, mỗi chữ viết phải tỏ rõ cái tư tưởng và lòng ước ao của quần chúng”. Người nhắc nhở các văn nghệ sĩ: “Phải chú ý đến nhi đồng, tôn trọng phong tục, văn hóa các dân tộc thiểu số, làm cho vườn hoa văn hóa dân tộc ngàn sắc, muôn hương”.
3. Văn hóa nghệ thuật là một mặt trận, người hoạt động văn hóa là chiến sĩ trên mặt trận ấy.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Văn hóa, văn nghệ cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị”; “Văn hóa, văn nghệ là mặt trận, nghệ sĩ phải là chiến sĩ trên mặt trận ấy”.
Quan điểm của Người coi văn hóa nghệ thuật là một mặt trận, tư tưởng mang tính nhân văn rộng rãi. Văn hóa nghệ thuật vừa ngang hàng, vừa hợp thành cấu trúc của hệ thống xã hội. Đó là tư tưởng rất mới, rất cao, khác với tư tưởng:
“Văn dĩ tải đạo”
“Văn dĩ minh đạo”
“Văn dĩ quản đạo”.
Hay “nghệ sĩ là tiên tri”, “thánh nhân vẩy nước cam lồ” của các khuynh hướng nghệ thuật trước kia.
4. Văn hóa Nghệ thuật với việc xây dựng con người.
Văn hóa nghệ thuật là một bộ phận quan trọng và nhạy cảm, thể hiện khát vọng vươn lên của con người. Cho nên văn hóa nghệ thuật có vai trò to lớn tác động đến tâm hồn, tình cảm, ý chí của con người để hình thành nhân cách. Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa nghệ thuật, về xây dựng nền văn hóa nghệ thuật phong phú, đa dạng gắn với sự nghiệp “trồng người” của văn hóa. Người luôn đề cao chức năng của văn hóa: soi đường cho quốc dân đi. Người cho rằng: “Cần làm cho món ăn tinh thần được phong phú, không nên bắt mọi người chỉ ăn một món thôi. Cũng như vào vườn hoa, cần cho mọi người thấy nhiều loài hoa đẹp, xây dựng con người cũng như xây dựng ngôi nhà, cần có vôi, cát, gạch, gỗ rồi mới xây nên” (Văn hóa cũng là mặt trận - NXB Văn học 1981). Tư tưởng Hồ Chí Minh đã và đang định hướng cho chúng ta trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa nói chung và nền văn học nghệ thuật nói riêng, tiến đến mục tiêu cao cả là phát triển, hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam hiện nay.
Vận dụng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa trong khi dàn dựng những tác phẩm sân khấu, tôi luôn chú trọng, đề cao truyền thống Cách mạng dân tộc để khẳng định tư tưởng của Người: “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, và giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc được thể hiện trong vở Tuồng “Không còn dường nào khác” vì chỉ có dành được độc lập tự do mới có thể bảo vệ được bản sắc dân tộc. Bản sắc dân tộc là một đặc tính của văn hóa, tất cả những gì qua đi chỉ còn lại văn hóa. Trong Hội nghị văn hóa tổ chức tháng 12/2022, Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nói: “Văn hóa còn thì dân tộc còn”.
Vấn đề thứ hai tôi quan tâm đó là xây dựng con người mới, xây dựng những tấm gương cao cả để thế hệ trẻ noi theo. Đặc biệt là khắc họa hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới. Để làm sáng tỏ đạo đức, phong cách của Người, dù ở vị trí Chủ tịch nước, bận trăm công nghìn việc nhưng khi nhận được những lá đơn kêu oan trong vở kịch “Lá đơn thứ 72”, Người đã chỉ đạo các cơ quan chức năng tìm cho ra sự thật và tự thân mình còn đi thực tế gặp trực tiếp những người có hoàn cảnh khó khăn để có cách giải quyết thấu đấu, tránh được oan sai. Và lo cho con người không bao giờ là chuyện nhỏ.
Hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà lãnh đạo vĩ đại của dân tộc. Văn học nghệ thuật có nhiều tác phẩm, nhiều loại hình trong đó có sân khấu đã sáng tác thể hiện hình tượng của Người trong nhiều năm qua. Qua hội thảo lần này sẽ có nhiều cuộc vận động sáng tác để cho giới văn nghệ sĩ sân khấu sẽ có nhiều tác phẩm mới ra đời để làm sáng tỏ hơn tư tưởng đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh có giá trị tư tưởng chất lượng nghệ thuật cao, phục vụ nhân dân, đưa nghệ thuật sân khấu ngày càng phát triển.