Sưu tầm: Trần Lan Anh
VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH
VỀ ĐỨC VÀ TÀI ĐỐI VỚI NGHỆ SĨ SÂN KHẤU THỦ ĐÔ
TS. Trần Thị Minh Thu
1. Chủ tịch Hồ Chí Minh lúc sinh thời luôn quan tâm chăm lo giáo dục, rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên, đào tạo họ trở thành những cán bộ có nhân cách phát triển toàn diện về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và trình độ chuyên môn, nghiệp vụ. Những phẩm chất nhân cách đó được Người khái quát ngắn gọn trong hai chữ Đức và Tài.
Đức của người cán bộ là đạo đức cách mạng. Người coi đạo đức cách mạng là “nền tảng”, là “cái gốc” của người cán bộ. Đức của người cán bộ cách mạng thể hiện ở phẩm chất chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống; ở sự trong sáng, thành thật, trung thực, không cơ hội, thật sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, biết hy sinh lợi ích cá nhân để vì lợi ích tập thể, lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân. Có tinh thần đoàn kết, thương yêu, tương thân, tương ái lẫn nhau. Đức là cái gốc giúp người cán bộ cách mạng vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, hy sinh để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Người nói: “Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”.
Tài của người cán bộ là trình độ, năng lực chuyên môn nghiệp vụ, khả năng nhận thức đúng các quy luật, sáng tạo trong giải quyết công việc; luôn làm chủ được tri thức khoa học và có khả năng hiểu biết sâu rộng về các lĩnh vực, nhất là lĩnh vực chuyên môn của mình. Tài còn là khả năng hoạt động thực tiễn, kỹ năng và hiệu quả thực hành các công việc được giao. Người cán bộ cách mạng phải có năng lực trí tuệ và năng lực hoạt động thực tiễn, có trình độ kiến thức, kinh nghiệm và kỹ năng hoạt động tương xứng với yêu cầu, nhiệm vụ được giao. Dù hoạt động trên bất kỳ lĩnh vực nào thì người có “Tài” phải là người có sự hiểu biết thấu đáo và thực hành thành thạo các công việc mà mình đảm nhiệm.
Đức và Tài của người cán bộ trong tư tưởng Hồ Chí Minh là hai mặt không tách rời mà hoà quyện với nhau, là cơ sở, điều kiện, tiền đề của nhau, thúc đẩy lẫn nhau để hoàn thiện hình thành nhân cách người cán bộ cách mạng. Tài năng của người cán bộ có vai trò đặc biệt quan trọng để họ hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao, đạt chất lượng và hiệu quả cao trong công việc. Nhưng tài năng đó phải được hiện diện trong hệ thống phẩm chất, năng lực và trong tính hiệu quả hoạt động thực tiễn của người cán bộ; ở trình độ hiểu biết toàn diện, sâu sắc với một hệ thống tri thức tổng hợp bao quát được nhiều lĩnh vực; có phương pháp tư duy khoa học để nhận thức được bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng; có năng lực thực tiễn tốt để đạt hiệu quả cao trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ
Hồ Chí Minh luôn coi đạo đức cách mạng là tiêu chí hàng đầu, là "gốc" của người cán bộ. Đạo đức của người cán bộ cách mạng còn là nền tảng và là cơ sở để người cán bộ phát huy tài năng, trí tuệ và các phẩm chất khác, hướng năng lực của họ vào hoàn thành thắng lợi các nhiệm vụ của cách mạng. Vì vậy, theo Người, đạo đức luôn luôn là động lực của tình cảm và hành vi của người cán bộ, Tài là cơ sở để làm cho Đức của người cán bộ cách mạng càng cao, càng lớn hơn.
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đức - Tài là di huấn vô giá Người để lại cho Đảng và nhân dân ta về công tác xây dựng đội ngũ cán bộ nói chung và nghệ sĩ sân khấu Hà Nội nói riêng trong tình hình mới.
Đức của nghệ sĩ sân khấu Hà Nội hiện nay là phải là kiên trì chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, có niềm tin vào sự nghiệp đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; là cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư, giữ nghiêm kỷ cương, phép nước; không tham nhũng và cương quyết đấu tranh chống tham nhũng; có lối sống trong sạch, lành mạnh, gần gũi với quần chúng; biết trăn trở trước cuộc sống khó khăn của quần chúng nhân dân và nguy cơ tụt hậu ngày càng xa về kinh tế của đất nước so với thế giới; phải suy nghĩ và hành động, đem hết tài năng, tâm sức cống hiến cho sự nghiệp dân giàu, nước mạnh; phải biết thể hiện bằng hành động, bằng những việc làm cụ thể, bằng nêu gương để thuyết phục, quy tụ mọi người.
Đức của nghệ sĩ sân khấu Hà Nội hiện nay không chỉ thể hiện ở đạo đức công dân của người nghệ sĩ, mà còn thể hiện ở đạo đức làm nghề của người nghệ sĩ, được thể hiện thông qua sáng tạo tác phẩm. Một tác phẩm chứa đựng cái Đức của người nghệ sĩ sân khấu Hà Nội phải là tác phẩm có nội dung gắn liền với chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; thấm đượm tính nhân văn, phủ nhận cái xấu, cái ác, cái phi nghĩa, đề cao cái tốt, thiện, cái chính nghĩa tồn tại ở đời; tôn vinh bản sắc văn hóa dân tộc; xây dựng những hình tượng nhân vật mang tâm hồn, diện mạo, đặc tính và cốt cách dân tộc; phản ánh, ngợi ca những giá trị bền vững và những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước như lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống… Một tác phẩm chứa đựng cái Đức của người nghệ sĩ sân khấu Hà Nội còn phải là tác phẩm góp phần nuôi dưỡng, xây đắp cho con người những lý tưởng cao quý, những tư tưởng và tình cảm lớn, những phẩm chất tốt đẹp để giúp con người vươn tới cái chân - thiện- mỹ, từ đó thúc đẩy con người có năng lực và khát vọng không ngừng hoàn thiện bản thân. Quá trình tự hoàn thiện ấy chính là quá trình con người vươn lên cái tốt đẹp, tiến bộ và đấu tranh với cái xấu xa, đen tối, lạc hậu.
Cùng với Đức là Tài của nghệ sĩ sân khấu Hà Nội. Tài của nghệ sĩ sân khấu là tài năng trong chuyên môn. Trong trường hợp của sáng tạo nghệ thuật sân khấu, lao động chính là sống, là hoạt động trong thực tế, tiếp xúc với con người và xã hội, học tập, nghiên cứu, huy động tư duy, trí nhớ và sự tưởng tợng sáng tạo, trăn trở, suy tư, tìm kiếm, sử dụng các hình thức nghệ thuật để xây dựng nên một tác phẩm nghệ thuật sân khấu. Và tài năng chính là lao động hay, lao động giỏi, lao động “hơn người” tác động vào thực tiễn và đạt được những giá trị mà những người không có tài năng không thể làm ra được.
Trong sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ, năng khiếu đóng vai trò vô cùng quan trọng. Năng khiếu thể hiện năng lực có thiên hướng rõ rệt, sâu sắc, bao gồm: năng khiếu phát hiện sự vật, tìm trúng vấn đề, năng khiếu tưởng tợng sáng tạo nên tác phẩm, năng khiếu ca hát, múa, biểu diễn... Năng khiếu sinh ra và phát triển trong thực tiễn đời sống, thực tiễn hoạt động và trong mối quan hệ với ý thức của con người. Có năng khiếu, có ý thức về năng khiếu, đồng thời nuôi dưỡng, thúc đẩy năng khiếu bằng lao động, bằng học tập có phương pháp và tổ chức, thì năng khiếu sẽ nảy nở và phát huy hiệu lực.
Trong tài năng của người nghệ sĩ, đòi hỏi phải có cả sự hiểu biết sâu rộng về con người, về xã hội, về cuộc sống. Không thể có một tài năng với vốn hiểu biết đơn giản, ngây thơ, hời hợt về các sự kiện chính trị, về đời sống xã hội, về tâm lí và tính cách của các loại người trong các quan hệ xã hội và quan hệ riêng tư, về văn hóa và về chuyên môn nghệ thuật. Có hiểu biết tường tận thì các tác giả, đạo diễn, diễn viên... mới cho ra đời những vở diễn, những hình tượng nghệ thuật chân thực, sâu sắc và nếu sự hiểu biết không đi kịp với thời đại, thì sẽ làm cho tác phẩm nghệ thuật bị rơi vào trì trệ, lạc hậu, trong khi chức năng của nghệ thuật là hiểu biết, khám phá, sáng tạo, tức là phải dẫn đầu, đi trước.
Phương pháp, năng lực biểu hiện và kĩ thuật cũng là yếu tố quan trọng của tài năng. Phương pháp sáng tạo nghệ thuật là kim chỉ nam về tư tưởng, nhận thức. Nó chỉ đạo hệ thống những “thao tác” cơ bản cần thiết cho người nghệ sĩ về mặt chuyên môn nghệ thuật. Năng lực biểu hiện là những cách thức, lề lối, kinh nghiệm xây dựng nhân vật, sắp xếp, bố trí các tình tiết, cảnh diễn để tạo ra hành động và cốt truyện mà trong đó nhân vật sẽ triển khai. Năng lực biểu hiện cũng tức là năng lực trình bày, diễn tả một cách thâu tóm và có tính chất hiện thực đang phát triển bằng những hệ thống hình tợng. Trong năng lực biểu hiện, có kĩ thuật, tức là những thủ pháp, biện pháp chuyên môn mà các nghệ sĩ vận dụng để dàn dựng vở diễn, xây dựng hình tượng nhân vật, trên cơ sở đó, tác động vào tình cảm, nhận thức và sức tưởng tượng của ngời xem.
Xét cho cùng, trong sáng tạo nghệ thuật, không có tài năng nhất định thì không có tác phẩm, vai diễn hay, tác phẩm, vai diễn lớn. Tài năng ở đây là sự tổng hợp của trình độ tư tưởng, của nhận thức, của lao động trí óc, năng khiếu, phương pháp, năng lực biểu hiện và kĩ thuật đạt đến mức sáng tạo, đạt đến hiệu quả cuối cùng là giá trị và chất lượng của tác phẩm để cống hiến cho xã hội, cho công chúng.
Một nghệ sĩ mà thiếu tài năng, thiếu những phương thức sáng tạo nghệ thuật mới thì đơn vị đó sẽ khó có thể phát triển và tạo ra những tác phẩm thực sự có chất lượng, đáp ứng yêu cầu của công chúng cũng như của thời đại. Bởi vậy, việc tuyển lựa, đào tạo, phát huy tài năng của các nghệ sĩ là vô cùng quan trọng đối với sự sinh tồn của các đơn vị nghệ thuật sân khấu.
Ở đây, Đức và Tài của người nghệ sĩ sân khấu Hà Nội là một thể thống nhất, không thể tách rời. Vì vậy, không thể chỉ có Đức mà không cần Tài, càng không thể coi trọng Tài mà xem nhẹ Đức. Điều này càng có ý nghĩa nhất là trong bối cảnh hiện nay, một số nghệ sĩ có tài năng nhưng chạy theo đồng tiền, tệ nạn xã hội, thiếu đạo đức công dân lẫn đạo đức làm nghề. Hoặc có những nghệ sĩ có Đức, nhưng lại thiếu Tài, không có bản lĩnh, tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo; mơ hồ về những vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội; không nắm vững chuyên môn, xây dựng những vở diễn, vai diễn thiếu tầm vóc, thiếu những hình tượng sâu sắc, không phản ánh được hơi thở của thời đại; thụ động, bảo thủ trì trệ trong sáng tạo, né tránh khó khăn, gian khổ. Chính bởi vậy, họ đã góp phần không nhỏ làm sân khấu Hà Nội bị tụt hậu, trì trệ, thiếu hấp dẫn khán giả.
Để đưa sân khấu Hà Nội đi lên, các nghệ sĩ Hà Nội rất cần thấm nhuần tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa Đức và Tài. Có Đức và Tài, nghệ sĩ sân khấu Hà Nội mới trở thành nguồn nhân lực – sức mạnh nội sinh quan trọng giúp sân khấu Hà Nội hồi sinh, phát triển, hòa nhập với cơ chế thị trường, hội nhập quốc tế, cách mạng công nghiệp 4.0 hiện nay./.