Sưu tầm: NSND Phạm Thị Thanh Hương
XÂY DỰNG KỊCH BẢN SÂN KHẤU ĐỀ TÀI ĐƯƠNG ĐẠI
Tác giả: Nguyễn Thị Vân Kim
Một tác phẩm sân khấu có giá trị tư tưởng và chất lượng nghệ thuật cao thì trước hết phải thể hiện được hình tượng nhân vật điển hình trong lao động và chiến đấu bảo vệ xây dựng đất nước được thể hiện bằng hình thức nghệ thuật sân khấu góp phần nâng cao giá trị chân – thiện – mỹ cho con người và củng cố nền tảng đạo lý truyền thống.
Nếu đề tài lịch sử là mảnh đất màu mỡ của sân khấu truyền thống với các nhân vật anh hùng lịch sử dân tộc thì chiến tranh cách mạng, hiện thực sống động của thời kỳ đất nước đổi mới, bước vào kỷ nguyên vươn mình , hội nhập thế giới, khẳng định chủ quyền, vị thế dân tộc, phẩm chất, giá trị, bản lĩnh, sáng tạo của con người Việt Nam,… lại chính là những vùng đất tiềm năng phong phú hấp dẫn thôi thúc, tạo tiền đề mạnh mẽ cho các thế hệ nghệ sĩ sân khấu khám phá, tìm tòi sáng tạo, xây dựng những kịch bản xứng đáng với tầm vóc thời đại.
Xây dựng kịch bản sân khấu đề tài đương đại, bên cạnh việc phản ánh được tầm vóc chiến thắng của dân tộc ta, tôn trọng tính chân thực lịch sử, đề cao giá trị nhân văn các chiến công vĩ đại, các chặng đường gian khổ hy sinh mất mát, tinh thần yêu nước, truyền thống văn hoá…đã có nhiều kịch bản sân khấu mạnh dạn thể hiện cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cái mới và cái cũ, cái cao thượng và thấp hèn…Điều này đã tác động to lớn đến việc hình thành nhân cách của con người với niềm tin vào lý tưởng cách mạng, không sợ gian khổ, hi sinh, sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội, góp sức lực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa. Đồng thời mạnh mẽ lên tiếng phê phán sự thoát hoá biến chất con người ở nhiều cấp độ.
Bởi vậy, một trong những then chốt, cốt lõi của việc xây dựng kịch bản sân khấu đề tài đương đại đó là phát hiện, tìm tòi, xây dựng được nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình. Với điểm mạnh là phản ánh trực tiếp đời sống xã hội, tâm tư, hành động của con người trong xã hội đương đại, nhiều kịch bản, vở diễn sân khấu đã xoáy vào những vấn đề nhân tình thế thái, phê phán lối sống hám lợi hám danh của lớp người thời mở cửa, bên cạnh đó ca ngợi con người bản lĩnh, trí tuệ dám vượt qua mọi gian khổ, hy sinh giữ vững phẩm giá, nhân cách con người.
Hiện thực đời sống thế kỷ 21 thay đổi toàn diện và tác động đến mọi mặt đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội…đặt ra nhiều thách thức, đặt ra nhiều thay đổi cách cảm, cách nghĩ, cách nhìn nhận, cách phản biện, cách phản ánh hiện thực, cách kết hợp tương thích với sáng tạo của các yếu tố kỹ thuật hiện đại để tạo nên, đất diễn hấp dẫn và chiều sâu tư tưởng kịch bản cũng như vẻ đẹp và sức lôi cuốn của nhân vật kịch trung tâm.
Song, một vấn đề được đặt ra khiến chúng ta cần lưu ý: Nhân vật trung tâm của sân khấu hôm nay không chỉ còn là con người có tầm vóc lớn hơn, đẹp hơn con người bình thường, hay phải là con người mang tầm vóc thời đại…mà chính là những con người bình thường với ưu và nhược điểm nhưng có mối quan tâm, đồng cảm, đấu tranh để bảo vệ lẽ phải góp phần tạo ra giá trị vật chất tinh thần cho xã hội đương đại! Cho nên đẩy mạnh việc khai thác xây dựng kịch bản về Doanh nghiệp, Doanh nhân lúc này là một xu thế tất yếu, là nhu cầu tự thân, là phát kiến tích cực thông minh. Đội ngũ Doanh nhân Việt Nam nói chung và Thủ đô nói riêng nhận được sự chỉ đạo, giúp đỡ, quan tâm tháo gỡ mọi khó khăn, rào cản trong cơ chế, thủ tục của Đảng, Nhà nước…đang ngày một lớn mạnh. Với đặc tính thời đại, hầu hết họ là đội ngũ trí thức làm chủ khoa học, kỹ thuật thời kỳ công nghệ số, có hoài bão, có trăn trở, tìm hướng đi cho doanh nghiệp và sự thực họ đã góp phần thay đổi diện mạo và đạt được thành tựu kinh tế – văn hoá – xã hội nhất định, góp phần cải thiện đời sống nhân dân từng bước. Đương nhiên, quá trình “làm giàu cho đất nước” của họ gặp rất nhiều sóng gió, gian nan, thử thách và cũng không tránh khỏi bộc lộ non yếu về năng lực, tư duy, điều hành… Dẫu sao đó cũng là những vấn đề trăn trở, day dứt tâm tư không chỉ của riêng họ mà còn của quần chúng nhân dân… Người viết rất cần có quá trình tìm hiểu kỹ lưỡng, sâu sát gắn bó với doanh nhân, trải nghiệm thực tế lao động sáng tạo, chia sẻ tâm tư, nguyện vọng của họ và không quản ngại thời gian, sức lực, tâm huyết dành cho việc xây dựng lên những nhân vật, những kịch bản tiêu biểu cho tầng lớp doanh nhân dám nghĩ, dám làm góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh hôm nay!
Có thể nói việc xây dựng kịch bản sân khấu về đề tài doanh nghiệp, doanh nhân nhỏ và vừa có đóng góp quan trọng vào nền kinh tế nước nhà là một mảnh đất hiện thực phong phú, sống động chứa đựng nhiều vấn đề gai góc, mâu thuẫn tình huống nhân vật giầu kịch tính. Những câu chuyện hiện thực, cụ thể của họ gợi ý cho tác giả sáng tác, tạo cấu trúc để tác giả dựa vào đó, tìm trong đó vấn đề xây dựng nhân vật. Từ nhân vật phát triển hành động kịch, giải quyết xung đột kịch.
Trong đời sống đương đại, ngày càng nhiều kịch bản viết về những con người bình thường. Những doanh nhân đang ngày đêm trăn trở, mầy mò, tìm tòi hướng đi cho doanh nghiệp nhiều khi bắt đầu từ cuộc sống mưu sinh của bản thân, của gia đình đầy khó khăn, trở ngại, mâu thuẫn nảy sinh gay gắt, rồi thất bại buổi đầu là điều không tránh khỏi. họ là những con người rất đỗi bình thường, thân quen ngay trong cuộc sống, ngay trong gia đình, bạn bè chúng ta. Nhà văn Nguyễn Khải sau khi viết kịch bản Cách mạng gây tiếng vang trong dư luận, tâm sự trên báo Tuổi trẻ (25/4/2023) “Khởi thuỷ của câu chuyện là từ những người thân trong gia đình tôi nhưng các nhân vật đều được làm dày dặn thêm bằng sự thật của đời sống Sài Gòn lúc đó. Vì chuyện này mọi người trong gia đình tôi giận, có người đến bây giờ vẫn giận”.
Nhân đây, xin kể ngắn gọn câu chuyện của một người bạn: Anh là kỹ sư cơ khí, gia cảnh mẹ già, 3 con nhỏ. Anh rời bỏ công việc nhà máy ở thành phố, trở về quê hương với khát vọng xây dựng một xưởng sản xuất bánh kẹo truyền thống. Vốn đầu tư không có, vay mượn không xong, mẹ già ốm nặng, vợ phản đối. Cuối cùng bí kế làm liều, anh đành lấy trộm sổ đỏ của mẹ đi cầm cố vay vốn đầu tư… Mẹ già biết chuyện tức tưởi uất ức, bệnh nặng rồi chết. Vợ nhân cớ đó bỏ nhà đi… Anh lâm vào tình cảnh cùng cực bế tắc. Trải qua nhiều mất mát khó khăn, trời không phụ người có tâm, may mắn được một người bạn ở nước ngoài trở về giúp đỡ, mong ước của anh thành hiện thực. Sau 10 năm, anh trở thành người đứng đầu của một xưởng sản xuất bánh kẹo có uy tín ngay trên quê hương mình, tạo việc làm cho hơn 50 người dân thất nghiệp.
Với kịch bản đề tài hiện đại, sự thành công không đồng hành với số đông. Xã hội càng phát triển, nhu cầu thưởng thức trong công chúng càng đa dạng và không tỷ lệ đồng đều giữa các đối tượng khán giả. Khán giả của thế kỷ 21 phân hoá thành nhiều loại. Khán giả nhiều hay ít không hẳn ở giá trị vở diễn hay hoặc dở mà phụ thuộc vào vở diễn phục vụ đối tượng khán giả nào. Then chốt là vở diễn có thuyết phục được khán giả tìm đến với sân khấu hay không. Có nhiều kịch bản viết về đề tài lịch sử nhưng vấn đề của kịch bản đặt ra lại liên quan mật thiết với cuộc sống đương đại nên cuốn hút người xem!
Trở lại với đề tài Doanh nhân, Doanh nghiệp, người viết có thể nắm bắt được nhịp sống, mạch chuyện, hành động rõ mồn một, nhân vật có lý lịch, lời thoại, hành vi rõ ràng như thế nào, bởi họ xuất thân từ những người trong gia đình, bạn bè và đời sống quanh ta. Khi chúng ta khai thác sâu vào đời sống tâm tư với những xung đột, mâu thuẫn thầm lặng của họ cũng đâu cần phải tưởng tượng hư cấu thêm nhiều… “Cuộc sống đúng là tác giả vĩ đại luôn tạo ra những tình huống mới lạ, bất ngờ, hấp dẫn”.
Đương nhiên, những câu hỏi, những băn khoăn của tác giả về tầng lớp doanh nhân còn nhiều điều chưa hiểu biết đầy đủ. Kịch bản phải đề cập đến những vấn đề xã hội quan tâm. Sân khấu vốn khai thác xung đột là chủ yếu song xung đột mà chúng ta thể hiện còn bó hẹp trong phạm vi: gia đình, trường học, bệnh viện, đường phố… Vấn đề dư luận xã hội quan tâm hiện nay đã giải quyết đúng hướng chưa? Xung đột lớn trong xã hội ta hiện nay là gì…? Mãi là những câu hỏi trăn trở trong quá trình khai thác, xây dựng kịch bản.
Sân khấu hôm nay đang đi cùng thế giới trong phương thức đến với khán giả từ hai phía: Nhà nước và tư nhân. Trong kinh tế thị trường, sân khấu đáp ứng nhu cầu công chúng, đang trên tiến trình “xã hội hoá”! Người dân liệu có chịu bỏ tiền mua vé đi xem những câu chuyện mà họ có thể thấu hiểu rõ hơn và họ còn chính là nhân vật sống động, hấp dẫn hơn những điều có trong kịch bản.
Phía trước còn rất nhiều trở ngại, khó khăn, cần rất nhiều “chỗ vịn tin cậy” về giải pháp, hỗ trợ, chỉ đạo của các cấp, các ngành… Với lòng yêu sân khấu, yêu con người, đội ngũ tác giả Thủ đô vẫn luôn hy vọng, luôn theo sát thực tế và miệt mài đổi mới ngòi bút sáng tạo để hoàn thành các kịch bản có giá trị tư tưởng và nghệ thuật phù hợp với cuộc sống đương đại.
Xin kính chúc Hội thảo thành công tốt đẹp!