Sưu tầm: Nguyễn Tâm Chính
XIẾC VIỆT NAM TIẾP CẬN ĐỀ TÀI HIỆN ĐẠI
NSUT Tạ Duy Ánh
Tính hiện đại là một phẩm chất của các tác phẩm văn học nghệ thuật phản ánh đúng tinh thần thời đại, đi cùng với xu thế phát triển của thời đại. Phẩm chất ấy khiến cho tác phẩm đi vào phản ánh những vấn đề mà mọi người trong mọi xã hội, mọi dân tộc đều quan tâm, cho dù đó là những câu chuyện về cuộc sống đương đại, hoặc những câu chuyện cũ từ thời cổ xưa. Dưới góc độ nào đó, tính hiện đại chính là mối dây liên hệ, là sự kết nối giữa tác phẩm văn học nghệ thuật với đời sống đương đại, là sự thẩm định sức sống của mỗi tác phẩm cùng với thời gian.
Xiếc là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, thể hiện sức mạnh, sự khéo léo, lòng dũng cảm, các trò hài hước vui nhộn, có đặc trưng của hành động nghịch lý và tính phi thường, là loại hình nghệ thuật mang tính quốc tế và tính khoa học cao.
Xiếc Việt Nam được hình thành từ các trò chơi dân gian trong lễ hội. Nghệ thuật xiếc phản ánh hiện thực đời sống nên được đông đảo các tầng lớp khán giả yêu thích và đã trở thành một nhu cầu văn hóa tinh thần.
Ngày 5 tháng 12 năm 2022 là dịp kỷ niệm 100 năm xiếc Việt Nam do cố NSND Tạ Duy Hiển sáng lập. Chương trình đầu tiên ra mắt vào ngày 5 tháng 12 năm 1922 tại phố Hàng Da Hà Nội. Đây là một sự kiện đáng ghi nhớ và từ đó xiếc Việt Nam đã bước vào thời kỳ mới với những điều kiện kỹ thuật cho phép xây dựng nhiều thể loại tiết mục biểu diễn tại sân khấu tròn hiện đại. Cố NSND Tạ Duy Hiển được coi là người có công mở đầu cho nghệ thuật xiếc Việt Nam hiện đại.
Liên đoàn Xiếc Việt Nam được thành lập ngày 16/1/1956. Từ đó đến nay, sự phát triển của Liên đoàn luôn được gắn liền với sự phát triển của đất nước trong chiến đấu cũng như trong lao động. Xiếc Việt Nam đã và đang khẳng định được vị thế của mình, đóng góp cho sự phát triển chung của ngành nghệ thuật biểu diễn Việt Nam. Dựa theo sự phát triển lịch sử của nghệ thuật, có thể thấy, nghệ thuật hiện đại chịu sự tác động mạnh mẽ của đủ các loại kỹ thuật tiên tiến. Các nghệ sĩ xiếc Việt Nam đã không ngừng thâm nhập vào lĩnh vực mới mẻ. Điểm tiếp xúc giữa nhận thức vốn có và sự theo đuổi của nghệ thuật chính là không gian của hoạt động nghệ thuật hiện đại.
Xu thế toàn cầu hóa với động lực cơ bản là sự phát triển của khoa học công nghệ đã tạo nên những nhân tố mới kích thích tính năng động sáng tạo ở mỗi con người và của toàn xã hội. Hội nhập và mở cửa đã có những tác động tích cực đối với các ngành nghệ thuật ở Việt Nam. Chúng ta có điều kiện học hỏi rất nhiều ở các ngành nghệ thuật nước ngoài về kỹ thuật, công nghệ, kỹ xảo....Giao lưu cọ xát với thế giới chúng ta có môi trường lý tưởng để nâng cao chất lượng đội ngũ những người làm nghệ thuật theo phong cách làm việc chuyên nghiệp hơn, có kiến thức chuyên ngành sâu rộng hơn, kỹ nghệ tiên tiến hơn. Hội nhập quốc tế nghĩa là chúng ta có quyền bình đẳng trao đổi văn hóa nghệ thuật với tất cả các nước, qua đó có cơ hội thuận lợi để giới thiệu và quảng bá về văn hóa dân tộc, về đất nước con người Việt Nam với các nước trên thế giới.
Không nằm ngoài xu hướng chung của xiếc trên thế giới, xiếc Việt Nam hiện nay ngoài các tiết mục truyền thống đã tiếp cận đề tài hiện đại xây dựng chương trình có ý tưởng, nội dung những câu chuyện gần gũi, thân thiết, mang tính phổ biến trong cộng đồng và tương thích với ngôn ngữ nghệ thuật xiếc. Đưa được thông điệp đến người xem. Các tiết mục xiếc được dàn dựng bám sát với chủ đề cuộc sống đương đại kết hợp khai thác bản sắc dân tộc như thể hiện qua trang phục, đạo cụ, âm nhạc, trang trí mỹ thuật... Các vở kịch xiếc thành công đều có tính kịch sâu sắc cụ thể, độc đáo khiến người xem hồi hộp, lo lắng để rồi được giải tỏa. Cốt truyện thường đơn giản, dễ dàng tiếp nhận về nội dung, hạn chế tối đa lời thoại. Câu chuyện không có quá nhiều sự kiện, tình tiết… nhưng vẫn đảm bảo được tính tư tưởng, triết lý, không khắc họa các nhân vật có nội tâm, tính cách hình thể quá phức tạp. Ngoài vai trò của đạo diễn, trong xiếc – kỹ năng kỹ xảo là yếu tố quyết định để chuyển tải ngôn ngữ xiếc, thể hiện nội dung câu chuyện, có nghĩa là, để thực hiện các động tác sân khấu đó, đạo diễn phải biết biến kỹ xảo xiếc thành hành động tương thích với nội dung. Chính sự thay đổi, đa dạng hóa về ngôn ngữ xiếc đã khiến vở diễn vẫn độc đáo khi giữ được đặc trưng loại hình, lại thêm vẻ mới lạ khi diễn tả nội dung phù hợp. Các vở diễn thành công trong nước như Thạch Sanh, Sơn Tinh- Thuỷ Tinh, Xứ sở phủ thuỷ và chàng trai dũng cảm, Cướp biển, Nàng tiên cá… và gần đây: Lời nguyền của bà Tiên, Biệt đội anh hùng, Chúa tể rừng xanh, Đi cùng năm tháng (4 số liên tục kỷ niệm ngày Thương binh liệt sĩ 27/7)
Các chương trình hợp tác với quốc tế là môi trường lý tưởng để nâng cao trình độ cho các nghệ sĩ xiếc Việt Nam, họ được học hỏi rất nhiều về kỹ thuật, kỹ xảo, nghệ thuật, kỹ nghệ tiên tiến, phong cách làm việc chuyên nghiệp. Điển hình như vở diễn “ LÀNG TÔI”, “SÔNG TRĂNG” đã biểu diễn thành công tại nhiều nước.
Hiện nay, nhu cầu thưởng thức của khán giả ngày càng cao, khi đến với chương trình xiếc, họ mong muốn được thưởng thức không chỉ nghệ thuật xiếc mà còn phải ”mãn nhãn, mãn nhĩ”. Tổng hợp các loại hình nghệ thuật trong xiếc không phải là sự hỗn hợp, cũng không phải là sự cộng lại một cách bình quân của số lượng và chất lượng giữa các thành phần nghệ thuật và các phương tiện kỹ thuật tham gia. Để tìm được một thể tài mới, một hướng đi mới là rất khó khăn. Vì vậy chúng ta phải mạnh dạn tìm tòi sáng tạo có những thử nghiệm để rút ra những luận điểm khoa học định hướng cho sự phát triển.
- Đa dạng hóa nghệ thuật xiếc. Xiếc ngày nay đã trở thành môn nghệ thuật mà ở đó, mọi loại hình nghệ thuật đều có thể có mặt. Nói cách khác, các ngành nghệ thuật khác đều có thể kết hợp với nghệ thuật xiếc để thể hiện, hội tụ, giao thoa. Tạo ra những cách thức dàn dựng mới mẻ cho nghệ thuật xiếc để làm giàu ngôn ngữ xiếc đương đại như: xiếc kịch, xiếc múa, xiếc nhạc,... được gọi chung là “xiếc mới”.
-Đưa các tiến bộ khoa học và công nghệ tiên tiến vào hỗ trợ xây dựng các chương trình, tiết mục xiếc. Không thể phủ nhận là tiến bộ trong khoa học và công nghệ đã giúp cho xiếc có cơ hội đạt tới những đỉnh cao mới. Trong thời gian tới đây xiếc Việt Nam cần đẩy mạnh việc đưa các tiến bộ khoa học và công nghệ tiên tiến áp dụng vào thiết kế, sản xuất đạo cụ, mỹ thuật sân khấu,
Việt Nam là một quốc gia mà xiếc chưa thực sự vươn tới trình độ phát triển cao trong tương quan với dòng chảy chung của nghệ thuật xiếc thế giới. Nhưng trong bối cảnh văn hóa toàn cầu tác động mạnh mẽ đến từng loại hình nghệ thuật, vùng miền, quốc gia và cá nhân như hiện nay, cùng với sự hối thúc, đòi hỏi của người xem khiến xiếc Việt Nam cũng buộc phải bước vào quá trình tự làm mới mình nếu không muốn bị loại trừ. Xuất phát từ nền tảng xiếc nước nhà, tiếp nhận những ảnh hưởng của văn hóa dân tộc nói chung và nghệ thuật xiếc của thế giới nói riêng, xiếc Việt Nam cần phải tiếp nhận nhiều loại hình, loại thể văn học, nghệ thuật và các biện pháp kỹ thuật mới thích hợp, để ngôn ngữ xiếc không những gia tăng sức mạnh miêu tả, khả năng biểu cảm, mà còn đa dạng hóa về hình thức, đưa nghệ thuật xiếc Việt Nam trở thành một loại hình nghệ thuật tổng hợp có giá trị.
Nhạc sĩ thiên tài L.V. Bethoven đã từng nói: “Cái đích của nghệ thuật bao giờ cũng ở phía trước như một ngôi sao sáng. Ta chinh phục được đỉnh cao này lại thấy một đỉnh cao phía trước và cứ thế vươn lên mãi mãi bởi cái đích của nghệ thuật là ngôi sao sáng xa mờ tít tắp”.